Thành Cát Tư Hãn có bị đánh bại ở Afghanistan không?

Thành Cát Tư Hãn có bị đánh bại ở Afghanistan không?

Trong lịch sử quân sự thế giới, cái tên Thành Cát Tư Hãn luôn gắn liền với hình ảnh của một vị chinh phạt gần như bất khả chiến bại. Chỉ trong vài thập niên ngắn ngủi, đội quân Mông Cổ dưới quyền ông đã quét qua gần như toàn bộ Trung Á, Tây Á, Bắc Trung Quốc và tiến sát châu Âu. Sự cơ động, kỷ luật cùng chiến thuật linh hoạt của người Mông Cổ khiến nhiều quốc gia khiếp sợ. Thế nhưng, cũng chính vì vậy mà về sau xuất hiện một quan điểm phổ biến cho rằng Afghanistan là nơi từng đánh bại Thành Cát Tư Hãn, thậm chí còn được gán cho biệt danh “nghĩa địa của các đế chế”. Nhưng sự thật lịch sử lại phức tạp hơn rất nhiều.

Thực tế, Thành Cát Tư Hãn chưa từng bị đánh bại tại Afghanistan. Điều đúng hơn là một cánh quân Mông Cổ từng thua trận ở khu vực này, còn bản thân đại hãn cuối cùng vẫn giành thắng lợi và chinh phục được toàn bộ vùng đất ấy.

Câu chuyện bắt đầu sau khi đế quốc Khwarezm bị quân Mông Cổ tàn phá vào đầu thế kỷ XIII. Sau những thất bại liên tiếp trước đại quân của Thành Cát Tư Hãn, hoàng tử cuối cùng của Khwarezm là Jalal ad-Din Mingburnu quyết định rút lui về vùng núi Hindu Kush. Tại đây, ông tập hợp lực lượng còn sót lại và liên minh với nhiều bộ lạc Afghanistan địa phương. Khoảng ba vạn quân Afghanistan đã gia nhập hàng ngũ của ông, cộng thêm ba vạn quân Khwarezm còn lại, hình thành nên một đội quân khá hùng hậu.

Sự trỗi dậy bất ngờ của Jalal ad-Din khiến người Mông Cổ lo ngại. Thành Cát Tư Hãn lập tức phái một đạo quân khoảng ba vạn người tiến xuống đối phó. Tuy nhiên, đội quân này không do chính ông chỉ huy mà nằm dưới quyền tướng Khoát Đốc. Khi ấy, Thành Cát Tư Hãn vẫn đang ở Trung Á để ổn định các vùng đất vừa chinh phục.

Năm 1221, quân Mông Cổ dưới quyền Khoát Đốc chạm trán lực lượng của Jalal ad-Din tại Parwan. Trong trận chiến này, quân Khwarezm giành thắng lợi vang dội. Đây được xem là một trong số ít thất bại lớn của quân Mông Cổ trong giai đoạn đầu bành trướng. Chiến thắng ấy khiến danh tiếng của GJalal ad-Din tăng mạnh, đồng thời làm dấy lên hy vọng rằng đế quốc Khwarezm có thể hồi sinh.

Thế nhưng, thắng lợi ấy cũng nhanh chóng trở thành đỉnh cao cuối cùng của Jalal ad-Din. Khi nghe tin quân mình thất bại, Thành Cát Tư Hãn nổi giận và quyết định thân chinh dẫn đại quân tiến xuống phía nam. Sự xuất hiện của ông lập tức làm thay đổi cục diện chiến trường.

Điều tai hại hơn với Jalal ad-Din là ông dần đánh mất sự ủng hộ của các đồng minh Afghanistan. Mâu thuẫn nội bộ cùng những tranh chấp chiến lợi phẩm khiến các bộ lạc địa phương lần lượt rời bỏ ông. Không còn đủ lực lượng để đối đầu trực diện với đại quân Mông Cổ, Jalal ad-Din buộc phải rút chạy về phía Ấn Độ.

Thành Cát Tư Hãn không bỏ lỡ cơ hội ấy. Ông dẫn quân truy kích suốt nhiều ngày và cuối cùng đuổi kịp Jalal ad-Din bên bờ tây sông Ấn. Tại đây diễn ra trận chiến nổi tiếng bên sông Ấn năm 1221. Quân Mông Cổ lần này giành thắng lợi hoàn toàn, rửa sạch thất bại trước đó tại Parwan. Đội quân Khwarezm tan vỡ, còn Jalal ad-Din chỉ kịp nhảy xuống sông trốn thoát sang Ấn Độ.

Tương truyền, Thành Cát Tư Hãn đứng trên vách núi nhìn đối thủ vượt sông mà không khỏi thán phục khí phách của ông. Dù vậy, sự ngưỡng mộ ấy không làm thay đổi kết cục. Sau trận chiến, người Mông Cổ tiếp tục truy quét tàn quân Khwarezm, còn Afghanistan cũng nhanh chóng bị đặt dưới ách cai trị của đế quốc Mông Cổ.

Bởi vậy, nói Afghanistan đánh bại Thành Cát Tư Hãn là không chính xác. Một cánh quân Mông Cổ từng thất bại, nhưng cuối cùng chính đại hãn mới là người chiến thắng.

Trên thực tế, Afghanistan trong lịch sử chưa bao giờ là vùng đất “bất khả chinh phục” như nhiều người lầm tưởng ngày nay. Trước người Mông Cổ, nơi đây từng bị vô số đế chế lớn thống trị. Vào thế kỷ VI trước Công nguyên, Ba Tư của triều đại Achaemenid đã chinh phục phần lớn khu vực này. Sang thế kỷ IV trước Công nguyên, Alexander Đại đế lại kéo quân tiến vào và đặt vùng đất ấy dưới quyền kiểm soát của đế quốc Macedonia.

Sau khi Alexander qua đời, Afghanistan tiếp tục trở thành chiến trường tranh chấp giữa các thế lực Hy Lạp hóa, người Scythia, Kushan, Hung trắng, Ba Tư, Arab, Seljuk và Khwarezm. Hầu như không có triều đại nào tồn tại quá lâu tại đây, không phải vì Afghanistan không thể bị chinh phục, mà bởi vị trí chiến lược đặc biệt của nó nằm giữa Trung Á, Nam Á và Tây Á, nơi các thế lực lớn luôn va chạm với nhau.

Ngay cả biệt danh “nghĩa địa của các đế chế” thực ra cũng không cổ xưa như nhiều người nghĩ. Thuật ngữ này chỉ thực sự phổ biến sau năm 2001, khi báo chí phương Tây liên tục dùng nó để mô tả Afghanistan trong bối cảnh chiến tranh hiện đại. Trước đó, cụm từ này thường được dùng cho vùng Lưỡng Hà và Trung Đông, nơi từng là “mồ chôn” của nhiều đế chế cổ đại như Babylon, Ba Tư hay Ottoman.

Bản thân Thành Cát Tư Hãn cũng không phải vị tướng chưa từng thất bại. Trong giai đoạn đầu gây dựng sự nghiệp, ông từng nhiều lần lâm vào hiểm cảnh. Thất bại nổi tiếng nhất của ông diễn ra năm 1190 trong trận “Thập Tam Dực” trước đối thủ lớn nhất đời mình là Trát Mộc Hợp.

Trát Mộc Hợp từng là huynh đệ kết nghĩa của Thiết Mộc Chân, tên thật của Thành Cát Tư Hãn. Thuở thiếu thời, hai người lớn lên cùng nhau trên thảo nguyên Mông Cổ và từng sát cánh trong nhiều trận chiến. Nhưng theo thời gian, tham vọng quyền lực đã khiến tình huynh đệ ấy tan vỡ.

Khi Thiết Mộc Chân ngày càng mạnh nhờ chính sách dùng người theo công trạng, nhiều bộ lạc bắt đầu rời bỏ Trát Mộc Hợp để theo về phe ông. Lo sợ đối thủ sẽ trở nên không thể ngăn cản, Trát Mộc Hợp quyết định ra tay trước. Trong trận Thập Tam Dực, Thiết Mộc Chân quá tự tin vào đội quân mới mở rộng của mình nên bị đánh bại nặng nề.

Dẫu vậy, thất bại ấy không khiến ông sụp đổ. Trái lại, Thiết Mộc Chân nhanh chóng rút kinh nghiệm, củng cố lực lượng và tiếp tục xây dựng thế lực. Trong khi đó, Trát Mộc Hợp lại mắc sai lầm nghiêm trọng khi hành quyết tù binh bằng cách luộc sống. Hành động tàn bạo ấy khiến nhiều bộ lạc Mông Cổ phẫn nộ và dần ngả sang phe Thiết Mộc Chân.

Cuối cùng, vào năm 1204, Trát Mộc Hợp bị thuộc hạ phản bội và giải đến trước mặt Thiết Mộc Chân. Kẻ từng là huynh đệ thân thiết rồi trở thành đối thủ lớn nhất đời ông kết thúc số phận bằng một cái chết không đổ máu theo đúng nguyện vọng cuối cùng.

Hai năm sau, năm 1206, Thiết Mộc Chân chính thức được tôn xưng là Thành Cát Tư Hãn, mở đầu cho sự trỗi dậy của đế quốc Mông Cổ hùng mạnh nhất trong lịch sử nhân loại.

×