Thứ trưởng Bộ KH-CN Bùi Thế Duy và ba câu chuyện về nhân lực công nghệ

Đó là chia sẻ của Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH-CN) Bùi Thế Duy tại Diễn đàn Nhân lực ngành ngân hàng trước làn sóng công nghệ với chủ đề “Ngân hàng thời đại số: Đổi mới mô hình và tái cấu trúc nhân lực”, diễn ra sáng nay 16/7.

3 câu chuyện về nhân lực công nghệ

Thứ trưởng Duy đã mở đầu bài phát biểu của mình bằng 3 câu chuyện thực tế, làm nổi bật sự chuyển dịch mạnh mẽ của lực lượng lao động trong bối cảnh công nghệ đang phát triển vũ bão.

Câu chuyện thứ nhất, Thứ trưởng cho biết vào năm 2027, ông đến thăm một nhà máy thép lớn ở Nhật Bản. Tại đây, điều gây ngạc nhiên lớn cho Thứ trưởng Duy và đoàn công tác là bộ phận công nghệ thông tin (IT) của nhà máy lại là nơi tập trung đông cán bộ nhất. Trong khi đó, khu vực sản xuất của nhà máy gần như không có bóng dáng công nhân. Bởi lẽ, các sản phẩm như thép vào cán như thế nào, độ dày mỏng bao nhiêu, tất cả đều được giải quyết bằng đội ngũ phần mềm.

“Chúng tôi bắt đầu hiểu ra nhân lực của nhà máy theo được dịch chuyển thành nhân lực công nghệ thông tin chứ không phải bằng những kỹ sư công nghệ thông tin nữa”, ông Duy nói.

Câu chuyện thứ hai đưa, đó là cách đây 10 năm, ông Duy có dịp ghé thăm tập đoàn Trường Hải. Ông chứng kiến một hình ảnh toàn bộ thợ hàn đều đứng sau máy tính. Thay vì trực tiếp cầm mối hàn, họ được đào tạo kỹ năng lập trình và điều khiển các cánh tay robot.

“Họ chuyển các kỹ năng của họ thành kỹ năng của các con robot,” Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo ông Duy, đây là sự chuyển dịch nhân lực lao động rất rõ rệt và trong giai đoạn hiện nay, chúng ta thấy tất cả các ngành mọi công việc đều chuyển dịch.

Không dừng lại ở những ngành sản xuất, sự chuyển dịch còn len lỏi vào cả lĩnh vực đào tạo. Thứ trưởng chia sẻ về việc thường xuyên theo dõi chương trình học ngành Kinh doanh (Business) của một số sinh viên tại Hà Lan. Ông vô cùng ngạc nhiên khi thấy rằng hơn 50% nội dung chương trình học là lập trình. Toàn bộ chương trình từ năm thứ nhất đến năm thứ ba, trên 50% là nội hàm của công nghệ thông tin.

“Qua đây tôi thấy là sự dịch chuyển vô cùng lớn, tất cả các môn học và các ngành nghề đều phải tích hợp kỹ năng số, kỹ năng phân tích dữ liệu, kể cả kỹ năng lập trình”, Thứ trưởng đúc kết.

Cũng theo ông Duy, toàn bộ công việc của chúng ta bây giờ đều thay đổi hoàn toàn, thay vì chăm sóc khách hàng trước đây trực tiếp, nay nghề chăm sóc khách hàng sẽ cần tư vấn về phần mềm, về hệ thống app lỗi như thế nào, sử dụng như thế nào. Rõ ràng đây là kỹ năng mới của nhân viên chăm sóc khách hàng. Các nhân viên giao dịch bình thường trước xử lý về các kỹ năng nghiệp vụ, bây giờ phải xử lý sự cố về phần mềm, sự cố khi chuyển nhầm tiền, bị lừa đảo.

Đối với ngành ngân hàng, yêu cầu về kỹ năng số càng trở nên cấp thiết. Sinh viên muốn làm việc trong lĩnh vực này cần phải hoàn thiện kỹ năng về hệ thống số, an ninh bảo mật.

Thứ trưởng cảnh báo: “Nếu không hiểu về hệ thống số, về an ninh bảo mật thì không tư vấn được cho khách hàng”.

Ông cũng nhấn mạnh rằng nếu các trường đại học không thay đổi chương trình đào tạo để đáp ứng những nhu cầu này, sinh viên sẽ không còn hứng thú theo học. Đặc biệt, lĩnh vực an ninh bảo mật, vốn được cho là thuộc về kỹ thuật, nay đã hiện hữu trong mọi hoạt động sử dụng hàng ngày của chúng ta, từ mật khẩu, token đến việc nhận biết tin nhắn SMS lừa đảo hay mã OTP.

Trong xu thế công nghệ mới, Việt Nam bắt buộc phải phát triển công nghệ liên quan đến Fintech, tài sản số, blockchain, trí tuệ nhân tạo, phải đưa vào danh sách công nghệ chiến lược. Luật công nghệ số cũng đã chính thức quy định về tài sản số.

Thứ trưởng dự đoán rằng, khối nghiệp vụ về tài chính kinh doanh cơ bản sẽ thay đổi kĩ năng bằng trí tuệ nhân tạo.

“Càng những người có nhiều tri thức sẽ càng dễ dàng bị thay thế bằng trí tuệ nhân tạo, ít nhất là trong giai đoạn hiện nay,” ông nhận định. Ngay cả nhóm nhân viên IT trong các ngân hàng cũng cần trang bị lại kiến thức mới theo các nền tảng công nghệ như blockchain và trí tuệ nhân tạo.

Tuy nhiên, đó mới chỉ là những công nghệ trước mắt. Cứ 6 tháng đến 1 năm có một đời công nghệ mới ra đời. Theo dự báo, đến cuối năm thì đời công nghệ tiếp theo là Agentic AI, các sản phẩm sẽ được tung ra hàng loạt.

“Các hệ thống tiếp theo của AI sẽ là hệ thống chủ động, nó như một sinh vật sống, sẽ tự động tư vấn cho chúng ta, tự động làm những công việc cần làm. Ngoài ra sẽ còn xu thế máy tính lượng tử, sẽ đặt ra vấn đề rất lớn về các loại mã hoá, đòi hỏi sự thay đổi toàn bộ. Do đó việc cập nhật trong đào tạo nhân lực công nghệ sẽ là việc làm liên tục”, ông Duy đề cập.

Tốc độ đào tạo AI không thể rón rén như hiện nay

Tại Diễn đàn, TS Lê Xuân Nghĩa, chuyên gia kinh tế thừa nhận rằng, chuyển đổi số, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain không phải là xu thế, không phải chuyện đi lên bình thường của khoa học công nghệ mà là vấn đề thời đại.

Thông tin từ Đại học Harvard ví đây là cuộc “chuyển từ chủ nghĩa tư bản công nghiệp sang chủ nghĩa tư bản công nghệ số. Chỉ trong khoảng chục năm, chủ nghĩa tư bản công nghệ số đã tạo ra những tỷ phú nghìn tỷ đô, “đè bẹp” tất cả các tỷ phú chủ nghĩa tư bản công nghiệp.

Trong điều kiện thực tế của Việt Nam, ông cho rằng phải đẩy nhanh tốc độ đào tạo trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain… chứ không phải “rón rén” như hiện nay.

“Nếu chần chừ số hoá, AI… thì giấc mơ chuyển mình trong kỷ nguyên mới của đất nước không thể trở thành hiện thực”, ông Nghĩa nhấn mạnh.

Cũng theo vị chuyên gia này, chúng ta có thể thấy tầm quan trọng, sức ảnh hưởng cực lớn của “làn sóng” khoa học công nghệ ở phạm vi toàn cầu. Đây là yếu tố thao túng hành vi của chúng ta, thao túng cả những số phiếu bầu cử tại Mỹ.

Ông cho biết, Chính phủ Mỹ đã đầu tư 1,1 nghìn tỷ USD đầu tư cho khoa học công nghệ. Nhật Bản chi 210 tỷ USD làm 3 gói đầu tư theo từng giai đoạn. Với Trung Quốc, từ năm 2010 tới nay họ đã chi 3 nghìn tỷ USD. Các nước châu Âu thì chi bằng 1/2 con số đầu tư của Mỹ cho khoa học công nghệ.

Như vậy, con số đầu tư của các nước phát triển trên thế giới là rất “khủng khiếp”, để đón đầu chủ nghĩa tư bản công nghệ, mà quan trọng nhất ở đây là nguồn nhân lực.

“Từ ví dụ của Mỹ, chúng ta có thể thấy thành công của một quốc gia không phải do tài nguyên, không phải do thể chế, không phải do tôn giáo, văn hoá, mà do nước Mỹ thâu tóm được trí tuệ nhân loại, thu hút được nhân tài. Họ có môi trường cho nhân tài tự do sáng tạo”, TS Nghĩa nhấn mạnh.

Nhìn nhận rõ điều đó, Trung Quốc đã đưa ra chiến lược khoa học công nghệ, đầu tư với quyết tâm thu hút 1.000 nhân tài thế giới với phương châm “Tạo tổ cho Khổng Tước”.

Từ đó, ông Nghĩa cho rằng, chỉ khi nào Việt Nam thu hút người tài thì khi đó mới có công nghệ của Việt Nam, tự chủ kinh tế Việt Nam.

“Khoa học công nghệ quyết định tính tự lực, tự cường của một quốc gia, trong đó quan trọng nhất là con người. Tổng Bí thư Tô Lâm mới đây đã phát biểu chỉ đạo, làm sao trong những năm tới, Việt Nam phải thu hút được 100 nhân tài trên thế giới tới Việt Nam. Nhưng làm sao tìm được 100 nhân tài đích thực, siêu xuất sắc khó lắm! Tập đoàn Vingroup của ông Phạm Nhật Vượng là nơi thu hút giỏi nhất các Việt kiều về Việt Nam làm việc, đến nay được 4 người”.

Bàn giải pháp cho nguồn nhân lực, PGS.TS Đặng Ngọc Đức, Viện trưởng Viện Công nghệ tài chính, Đại học Đại Nam thừa nhận, nhân lực về công nghệ thiếu rất trầm trọng trên mọi phương diện số lượng, chất lượng.

Ông cho rằng, nhà nước đã có nhiều chính sách ưu tiên cho nhân lực khoa học công nghệ, tuy nhiên, ưu tiên phải có trọng điểm, theo hướng cấp 100% học bổng cho sinh viên ngành fintech. Hay những chương trình như “Tìm kiếm tài năng Blockchain Việt Nam: VietChain Talens 2025” cần được tổ chức thường xuyên”, phát hiện tài năng công nghệ.

Cùng với đó, cần có trọng tâm, trọng điểm cho ưu tiên nghiên cứu khoa học. “Tôi luôn đau đáu những đề tài nghiên cứu khoa học rất có ý nghĩa. Ví dụ “Nghiên cứu thúc đẩy tài chính toàn diện ở Việt Nam”. Nhưng khi tôi mang đề tài tới gặp các doanh nghiệp thì không được chỗ nào mặn mà”, ông nói.

Kiến nghị thứ 2, cần bỏ bớt các thủ tục hành chính. Chúng ta cần nguồn nhân lực ngân hàng và chúng ta có nhiều cử nhân, chuyên gia tài chính nhưng lại thiếu kiến thức công nghệ thông tin. Ngược lại, có hàng nghìn cán bộ công nghệ thông tin lại chưa có kiến thức, kỹ năng tài chính. Nếu đào tạo song bằng chỉ sau 9 tháng đào tạo lại cán bộ ngân hàng, chúng ta sẽ giải quyết được số lượng, chất lượng nhân lực mà không gây ra chi phí tuyển dụng mới, xáo trộn, cắt giảm nhân sự.

Kiến nghị thứ 3, nhà nước nên có sự hỗ trợ cho các trường đổi mới chương trình đào tạo. Chúng ta chưa kỳ vọng sự đổi mới này có thể đáp ứng, theo kịp sự phát triển của khoa học công nghệ, nhưng phải đối mới chương trình, phương pháp đào tạo.

×