Trần Đình Thám - Vị thám hoa giả điếc khi Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần

Trong lịch sử Việt Nam, những sĩ phu trung liệt thường không chỉ để lại dấu ấn qua văn chương, khoa cử, mà còn ở khí tiết ứng xử trước sóng gió thời cuộc. Một trong những nhân vật tiêu biểu ấy là Trần Đình Thám (hay Trần Đình Thâm, Trần Đình Tham), hiệu Hủ Phố, người từng đỗ Thám hoa dưới triều Trần Duệ Tông và là một trí thức lớn ở buổi cuối của vương triều Trần. Tuy sử sách không ghi rõ năm sinh, năm mất của ông, nhưng những sự kiện gắn với tên tuổi Trần Đình Thám đã phản ánh rõ rệt tâm huyết và nhân cách của một trí thức đương thời.

Trần Đình Thám - Vị quan chính trực và chuyến đi sứ ngoại giao mưu trí

Trần Đình Thám là người làng Phúc Đa, xã Chí Tri, huyện Đông Triều (nay thuộc tỉnh Quảng Ninh). Ông xuất thân từ một gia đình bình dân, không nằm trong hoàng tộc hay thế gia vọng tộc. Điều đó cho thấy chế độ khoa cử thời Trần, dù còn nhiều hạn chế, nhưng cũng đã mở ra cơ hội để những nho sĩ bình thường có thể bước chân vào chính trường, cống hiến cho quốc gia.

Năm Giáp Dần 1374, dưới triều vua Trần Duệ Tông, triều đình mở khoa thi Đình lớn, quy tụ hàng loạt nhân tài. Kết quả, ba gương mặt nổi bật được khắc tên: Đào Sư Tích (Trạng nguyên), Lê Hiến Phủ (Bảng nhãn) và Trần Đình Thám (Thám hoa). Đáng chú ý, cả ba đều không thuộc dòng dõi quý tộc mà đều là nho sĩ bình dân, tượng trưng cho sự khẳng định vị thế của tầng lớp trí thức trong xã hội Đại Việt lúc bấy giờ. Vua Duệ Tông coi trọng họ, ban yến, cấp phẩm phục, xem họ như “đại diện cho văn hiến nước nhà”.

Sau khi thi đỗ, Trần Đình Thám được bổ dụng làm quan, dần thăng đến chức Trung thư thị lang, kiêm Tri thẩm hình viện sự. Đây là vị trí quan trọng trong bộ máy hành chính và tư pháp, thể hiện sự tin tưởng của triều đình đối với ông.

Một sự kiện lớn gắn với tên tuổi Trần Đình Thám chính là chuyến đi sứ sang nhà Minh năm 1377. Sau khi vua Trần Duệ Tông tử trận trong cuộc Nam chinh đánh Chiêm Thành (chính sử chép tử trận tại Đồ Bàn, nhưng triều đình tuyên bố là “chết đuối”), triều đình cử Trần Đình Thám đi cáo phó và báo tin lập tân vương. Đây là sứ mệnh vô cùng khó khăn, bởi thời điểm đó, triều Minh của Chu Nguyên Chương luôn nhòm ngó Đại Việt, chỉ chực tìm cớ can thiệp.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, ban đầu nhà Minh từ chối việc cử người đến viếng, lấy cớ “ba loại chết không được hưởng lễ viếng: chết vì sợ, chết vì bị đè, và chết đuối”. Trước sự khinh miệt ấy, Trần Đình Thám đã khẳng khái bác bỏ: vua Đại Việt tử nạn không phải vì yếu hèn mà là do tử chiến chống ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi, công lao ấy xứng đáng được tôn trọng. Lời lẽ đanh thép của ông khiến triều Minh phải thay đổi, cuối cùng đồng ý cử sứ sang điếu tang.

Trong bối cảnh ngoại giao đầy hiểm nguy, chỉ một sơ suất có thể tạo cớ cho phương Bắc xâm lược, sự cứng cỏi, khôn khéo của Trần Đình Thám đã giúp Đại Việt giữ được thể diện quốc gia. Sử thần Ngô Sĩ Liên sau này ca ngợi:

“Học ba trăm bài thơ trong Kinh Thi để đi sứ bốn phương mà không làm nhục mệnh vua. Đình Thám là người được như thế đó. Lại gặp lúc quyền thần tiếm vị, ông biết tự giấu mình để tránh nạn, thực đáng gọi là kẻ sĩ, không phụ với học vấn của mình vậy.”

Đến đầu thế kỷ XV, đất nước bước vào giai đoạn biến loạn. Năm 1400, Hồ Quý Ly phế truất cháu ngoại là Trần Thiếu Đế để tự lập làm vua, chấm dứt gần 200 năm tồn tại của nhà Trần. Trong tình thế ấy, Trần Đình Thám tỏ rõ thái độ không đồng tình, thậm chí giả điếc để tránh bị lôi kéo vào chính sự. Hành động này cho thấy ông không muốn tham dự vào triều đình do kẻ tiếm quyền dựng nên. Tuy nhiên, sự giả điếc này bị Đồng Thức tố giác, dẫn đến việc ông bị giáng chức xuống làm Đồng giám tu quốc sử bí thư giám.

Mặc dù đây là sự giáng chức, nhưng cũng có thể hiểu là một hình thức “hạ cánh an toàn”, giúp ông tránh khỏi vòng xoáy tranh đoạt quyền lực và sự tàn khốc trong thời Hồ – một thời kỳ mà nhiều trung thần nhà Trần đã bị giết hại hoặc lưu đày. Sự lựa chọn “giả điếc” của ông phản ánh trí tuệ và sự tỉnh táo: biết tiến, biết thoái, giữ trọn khí tiết mà không gây họa đến thân.

Trần Đình Thám không phải là danh tướng chinh chiến, cũng không để lại nhiều tác phẩm văn chương như một số nho sĩ đương thời. Nhưng ở ông, hậu thế nhìn thấy rõ phẩm chất một trí thức chính trực, cứng cỏi, trung thành với quốc gia và tận tâm với đạo học. Trong chuyến đi sứ, ông đã chứng minh khí phách “sĩ khả sát bất khả nhục”, không chịu khuất phục trước sự miệt thị của triều Minh. Trong thời Hồ Quý Ly tiếm quyền, ông chọn lối thoái lui kín đáo để giữ lấy nhân cách, không bị vấy bẩn bởi quyền lực bất chính.

Điều đáng tiếc là sử sách không lưu lại năm sinh, năm mất, cũng như tác phẩm văn học nào của ông. Tuy nhiên, qua vài ghi chép ngắn ngủi, hình ảnh Trần Đình Thám vẫn nổi lên như một bậc sĩ phu tiêu biểu cuối thời Trần, sống và hành xử đúng với tinh thần của Nho học: học để làm người quân tử, phụng sự đất nước, nhưng không vì danh lợi mà đánh mất nhân cách.

Trần Đình Thám là đại diện cho một lớp trí thức Việt Nam cuối thế kỷ XIV – đầu XV: trưởng thành nhờ khoa cử, được trọng dụng trong triều chính, nhưng phải đối diện với thời cuộc rối ren khi vương triều Trần suy yếu và bị Hồ Quý Ly thay thế. Sự nghiệp và nhân cách của ông là minh chứng cho tinh thần của tầng lớp nho sĩ: không chỉ học để lập thân mà còn học để giữ gìn khí tiết và thể diện quốc gia.

×