Triệu Đà - Hoàng đế đầu tiên của nước Nam Việt, có thực sống tới... 121 tuổi?

Triệu Đà - Hoàng đế đầu tiên của nước Nam Việt, có thực sống tới... 121 tuổi?

Triệu Đà là một trong những nhân vật gây tranh cãi bậc nhất trong lịch sử khu vực Nam Trung Hoa và Bắc Việt Nam thời cổ đại. Ông vừa là người đặt nền móng cho một quốc gia tồn tại hơn nửa thế kỷ mang tên Nam Việt, vừa là nguyên nhân khiến Âu Lạc mất nước, mở ra giai đoạn bị phương Bắc chi phối sâu sắc. Việc nhìn nhận Triệu Đà là “vị hoàng đế đầu tiên của nước Nam Việt” hay là “kẻ xâm lược từ phương Bắc” phụ thuộc rất lớn vào góc nhìn lịch sử, nhưng không thể phủ nhận rằng ông là một chính trị gia, quân sự gia cực kỳ lão luyện, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Đông Á thời Tần – Hán.

Theo hầu hết sử liệu chính thống của Trung Hoa và Việt Nam, Triệu Đà tên húy là Triệu Đà, sau xưng hiệu Triệu Vũ Đế. Ông sinh tại huyện Chân Định, quận Hằng Sơn, vùng Hà Bắc ngày nay, tức là khu vực trung tâm của Trung Nguyên cổ đại. Xuất thân của Triệu Đà hoàn toàn không liên quan đến các bộ tộc Bách Việt ở phương Nam, mà là một người Hoa Hạ chính gốc, lớn lên và trưởng thành trong môi trường quân sự, chính trị của nhà Tần. Ông bước vào con đường binh nghiệp khi nhà Tần đang ở đỉnh cao quyền lực dưới thời Tần Thủy Hoàng, người có tham vọng thống nhất và mở rộng lãnh thổ ra toàn cõi.

Trong chiến lược Nam tiến của nhà Tần nhằm chinh phục vùng đất Lĩnh Nam – nơi sinh sống của hàng loạt bộ tộc Bách Việt – Triệu Đà được điều động tham gia với tư cách là một võ tướng. Dưới sự chỉ huy của Đồ Thư, rồi sau đó là Nhâm Ngao, quân Tần lần lượt đánh chiếm các khu vực tương ứng với Quảng Đông, Quảng Tây ngày nay. Sau khi Đồ Thư tử trận, Nhâm Ngao được giao cai trị quận Nam Hải, còn Triệu Đà giữ chức huyện lệnh Long Xuyên, một vị trí trọng yếu về quân sự và giao thông. Chính trong giai đoạn này, Triệu Đà đã bộc lộ tầm nhìn chính trị dài hạn: vừa sử dụng sức mạnh quân sự để trấn áp, vừa áp dụng chính sách “hòa tập Bách Việt”, đồng thời xin triều đình Tần cho di dân ồ ạt người Hoa xuống phía Nam nhằm tạo nền tảng kiểm soát lâu dài. Chính sách này về sau được gọi là “Hoa – Việt dung hợp”, nhưng bản chất là một quá trình Hán hóa mạnh mẽ.

Bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp của Triệu Đà đến khi nhà Tần sụp đổ vào cuối thế kỷ III TCN. Trung Nguyên rơi vào hỗn loạn với các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh Hán – Sở. Trong bối cảnh ấy, vùng Lĩnh Nam bị cô lập về mặt hành chính nhưng lại tương đối ổn định về quân sự. Nhâm Ngao trước khi qua đời đã trao toàn quyền cai trị quận Nam Hải cho Triệu Đà, đồng thời khuyên ông lợi dụng địa thế hiểm trở để tự bảo vệ trước biến động từ phương Bắc. Triệu Đà nhanh chóng hành động: ông cắt đứt quan hệ với chính quyền trung ương, giết hoặc thay thế các quan lại nhà Tần còn sót lại, củng cố quyền lực trong tay mình và kiểm soát chặt các cửa ngõ hiểm yếu.

Từ một viên quan nhà Tần, Triệu Đà dần trở thành một lãnh chúa độc lập, rồi tiến tới xưng vương. Năm 207 TCN, ông đánh chiếm thêm các quận Quế Lâm và Tượng quận, thống nhất một vùng lãnh thổ rộng lớn kéo dài từ dãy Ngũ Lĩnh xuống phía nam Hoành Sơn. Kinh đô của nước Nam Việt được đặt tại Phiên Ngung, tức Quảng Châu ngày nay. Đây là một quốc gia đa sắc tộc, trong đó người Hoa chiếm thiểu số về dân số nhưng nắm giữ hầu hết quyền lực chính trị, quân sự và hành chính.

Một trong những sự kiện gây ảnh hưởng sâu sắc nhất đến lịch sử Việt Nam là cuộc xung đột giữa Nam Việt và Âu Lạc. Sử liệu ghi chép không thống nhất về thời điểm và cách thức Triệu Đà thôn tính Âu Lạc, nhưng phần lớn đều thống nhất rằng vào khoảng năm 179 TCN, Âu Lạc của An Dương Vương đã bị sáp nhập vào Nam Việt. Truyền thuyết Trọng Thủy – Mỵ Châu với nỏ thần và Loa Thành là câu chuyện quen thuộc trong dân gian Việt Nam, phản ánh ký ức đau thương về sự mất nước. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng đây là sự thần thoại hóa lịch sử, còn trên thực tế, Triệu Đà đã sử dụng cả quân sự lẫn ngoại giao, mua chuộc và chia rẽ nội bộ Âu Lạc để đạt được mục tiêu.

Sau khi mở rộng lãnh thổ đến mức cực thịnh, Triệu Đà phải đối mặt với một đối thủ mới mạnh hơn nhiều: nhà Hán. Ban đầu, Hán Cao Tổ Lưu Bang lựa chọn giải pháp hòa hoãn, công nhận Triệu Đà là Nam Việt Vương để tránh thêm chiến tranh. Nhưng dưới thời Lã Hậu, quan hệ hai bên xấu đi, dẫn đến việc Triệu Đà xưng đế, tự coi mình ngang hàng với hoàng đế nhà Hán. Chỉ đến khi Lã Hậu qua đời, Hán Văn Đế lên ngôi và thực hiện chính sách mềm dẻo, Triệu Đà mới chịu bỏ danh hiệu đế trên danh nghĩa đối ngoại, trở lại xưng vương và thần phục nhà Hán, dù trên thực tế vẫn giữ quyền tự trị rất lớn trong lãnh thổ Nam Việt.

Về đối nội, Triệu Đà xây dựng một nhà nước mang đậm dấu ấn Trung Hoa: hệ thống quan lại, luật pháp, văn tự đều theo mô hình Tần – Hán. Người bản địa Bách Việt chỉ được tham gia bộ máy cầm quyền ở mức rất hạn chế, và thường phải là những người đã được Hán hóa. Điều này cho thấy Nam Việt không phải là một quốc gia “Việt” theo nghĩa dân tộc hiện đại, mà là một thực thể chính trị do tầng lớp thống trị người Hoa lãnh đạo.

Một vấn đề gây nhiều tò mò là tuổi thọ của Triệu Đà. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi ông thọ tới 121 tuổi, một con số gần như không tưởng. Các nghiên cứu hiện đại, dựa trên Hán thư và các mốc sự kiện lịch sử, cho rằng Triệu Đà sinh khoảng năm 235 TCN và mất năm 137 TCN, tức khoảng 99 tuổi. Dù theo cách tính nào, ông vẫn là một trong những nhân vật sống thọ hiếm thấy trong lịch sử cổ đại, và quãng đời cầm quyền kéo dài của ông đã giúp Nam Việt duy trì sự ổn định trong nhiều thập kỷ.

Chính vì xuất thân, chính sách và cách nhìn của bản thân Triệu Đà đối với người Bách Việt mà vai trò của ông trong lịch sử Việt Nam trở thành đề tài tranh luận kéo dài. Sử gia phong kiến từng coi ông là vua chính thống vì xưng đế và cai trị vùng đất Việt. Ngược lại, sử học cận đại và hiện đại nhấn mạnh yếu tố dân tộc và coi Triệu Đà là kẻ xâm lược từ phương Bắc, đại diện cho quá trình bành trướng và Hán hóa. Dù đứng ở lập trường nào, Triệu Đà vẫn là nhân vật không thể bỏ qua khi tìm hiểu buổi đầu hình thành và va chạm của các nhà nước cổ ở khu vực Nam Trung Hoa – Bắc Việt Nam, nơi lịch sử, truyền thuyết và chính trị đan xen phức tạp suốt hơn hai nghìn năm.

×