Cận cảnh làng nghề sơn mài nức tiếng ở Hà Nội có tuổi đời hàng trăm năm

Làng Hạ Thái cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km về phía Nam.

Ngày xưa, làng có tên là Cự Tràng trang, năm 1870 đổi tên là làng Đông Thái và đến đầu thế kỷ XX thì chính thức mang tên là làng Hạ Thái.

Tương truyền, nghề sơn Hạ Thái có từ khoảng thế kỷ XVII, lúc đó mới chỉ là nghề sơn đồ nét. Tuy không phải là phường đất tổ nghề sơn của Việt Nam, nhưng phường sơn Hạ Thái ngày trước được trọng dụng vì có nhiều thợ tài hoa, khéo léo, sáng tạo.

Hạ Thái được Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Tây (cũ) công nhận là làng nghề năm 2001.

Trải qua nhiều thăng trầm, nay làng nghề vẫn được giữ trong mình cái hồn, nét đẹp và những kỹ thuật tinh xảo mà hiếm nơi nào có được.

Đến thăm căn xưởng nhỏ của nghệ nhân Vũ Huy Mến, người được bà con trong làng gọi bằng cái tên thân thuộc “cây đại thụ” của nghề sơn mài Hạ Thái, dễ thấy ở ông một sự điềm đạm rất riêng.

Ở tuổi gần 80, ông Mến vẫn khỏe khoắn, mái tóc đã điểm hoa râm nhưng từng cử động thoăn thoắt, chắc tay toát lên kinh nghiệm của một người nghệ nhân lão làng.

Trong căn xưởng nhỏ, ông vẫn miệt mài bên tác phẩm còn dang dở.

Ông kể, giá trị của sơn mài Việt Nam nằm ở sự hòa quyện giữa chất liệu truyền thống và sự sáng tạo của người thợ. Mỗi sản phẩm không chỉ là một món đồ thủ công, mà là kết quả của một hành trình dài, với hàng chục công đoạn nối tiếp nhau, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ đến tận cùng. Từ chuẩn bị vóc gỗ, đánh vải, hom, thí, đến khắc hình, cẩn trứng, tạo nền, dán bạc, dán vàng rồi phủ bóng.

Sau mỗi công đoạn, bề mặt lại được mài đi, mài lại. Lớp này chồng lên lớp kia, tạo nên chiều sâu màu sắc rất riêng.

“Chỉ cần vội một khâu, sản phẩm có thể hỏng hoàn toàn”, ông Mến nói, tay vẫn đều đặn đưa miếng mài trên mặt tranh.

Chính sự công phu ấy khiến sơn mài không đơn thuần là đồ thủ công, nó gắn với kiến trúc đình, chùa, với đời sống tinh thần của người Việt, trở thành một phần ký ức văn hóa khó thay thế.

Ở Hạ Thái, người dân không làm nghề một mình, nhiều xưởng trong làng liên kết chặt chẽ, mỗi nơi chuyên một khâu, từ xử lý vóc, pha sơn đến khảm trứng, trang trí chi tiết. Sự phối hợp nhịp nhàng ấy giúp sản phẩm đạt độ tinh xảo cao, đồng thời giữ được bản sắc chung của làng nghề.

Không ít sản phẩm từ Hạ Thái đã theo các doanh nghiệp đi xa, xuất hiện ở nhiều thị trường trong và ngoài nước. Nhưng phía sau những chuyến hàng ấy là nỗi trăn trở về người kế tục, về tương lai của nghề.

"Giữ được nghề đã khó, giữ được người làm nghề còn khó hơn", ông Mến nói.

Ông bảo, ở làng Hạ Thái, lớp thợ trẻ ngày càng ít theo nghề, bởi cái nghề này đòi hỏi thời gian học dài, công việc nặng nhọc, nhiều công đoạn lặp đi lặp lại trong khi thu nhập không ổn định. Với người trẻ, đó là lý do khiến họ chần chừ.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi - Chủ tịch Hội làng nghề sơn mài Hạ Thái, cho biết việc truyền nghề hiện nay gặp nhiều khó khăn.

Một là vừa phải giữ kỹ thuật truyền thống, hai là phải tìm cách để người trẻ có thể sống được bằng nghề là bài toán không dễ.

Theo bà Hồi, nếu sản phẩm không bán được, người học nghề khó có thể bám trụ, bởi vậy, các xưởng trong làng đã chủ động hơn trong việc tìm đầu ra, đưa sản phẩm tham gia hội chợ, kết nối với doanh nghiệp và các đơn vị tiêu thụ. Từng bước, sơn mài Hạ Thái được đưa ra khỏi không gian làng nghề, tiếp cận gần hơn với thị trường.

Hàng của Hạ Thái đã được xuất khẩu đến nhiều quốc gia trên thế giới như Anh, Pháp, Nga, Mỹ, Tây Ban Nha, Australia, Italy, Nhật, Hàn Quốc…

Ở góc nhìn của người gắn bó lâu năm với nghề, nghệ nhân Vũ Huy Mến kể rằng sơn mài vốn là loại hình “kén người làm, kén người chơi”, không phải ai cũng đủ kiên nhẫn để theo đuổi nghề, cũng không phải ai cũng hiểu và sẵn sàng sở hữu một sản phẩm sơn mài.

"Chính sự kén chọn ấy lại làm nên giá trị riêng, tạo chiều sâu cho từng tác phẩm. Điều quan trọng là làm sao để sơn mài không bị tách rời khỏi đời sống hiện đại", ông Mến bộc bạch.

Những năm gần đây, nhiều xưởng ở Hạ Thái đã thử nghiệm các hướng đi mới. Bên cạnh tranh và đồ trang trí truyền thống, các sản phẩm ứng dụng như bình hoa, bát đĩa, đồ gia dụng, vật dụng trang trí nhỏ được đưa vào sản xuất. Kiểu dáng giản dị hơn, kích thước nhỏ hơn, giá thành phù hợp hơn, nhưng kỹ thuật sơn mài cốt lõi vẫn được giữ lại trong từng lớp sơn, từng đường mài.

Hạ Thái cũng có nhiều mô hình trải nghiệm, đón nhiều đoàn khách trong nước và quốc tế.

×