Cây chuối gì thấp tè, 3 năm mới ra cái hoa tú hụ mặt đất, dân Sơn La coi là thuốc quý, khách lạ ngỡ cây cảnh mới toanh?

Giống chuối đặc biệt không phải để ăn ra cái hoa lạ mắt

Giữa vườn nhà bà Hạng Thị Dua, bản Co Mạ, xã Co Mạ (Sơn La) những bụi chuối xanh rì mọc nép mình bên hàng rào tre. Thoạt nhìn, cây chẳng có gì nổi bật, thân thấp, lá dài hơn một mét, bản rộng chừng 20cm, xung quanh gốc là vô số mầm non chen chúc.

Nếu không được giới thiệu trước, ít ai nghĩ đó lại là một cây thuốc quý.

Bà Dua, người đã nhiều năm gắn bó với loài cây này chậm rãi kể: “Nhà tôi có hơn chục gốc. Cây này phải chăm cẩn thận lắm.

Đây không phải chuối để ăn, mà để làm thuốc. Bà con dùng lá trộn với các vị thuốc khác để bó vết thương, bong gân, trẹo chân, sưng tấy... rất hiệu nghiệm”.

Theo lời bà Dua, từ khi trồng đến lúc cây ra hoa, đậu quả phải mất 3-4 năm.

Khi ra hoa, cây có hình dáng rất đặc biệt, bông hoa mọc thẳng lên trời, các cánh xòe ra xù xì, trông giống như quả dứa rừng.

Búp hoa vươn thẳng, khoác lớp áo hồng phớt dịu dàng, các cánh xếp lớp khít tạo thành hình nón cân đối.

Bao quanh là những lá bắp vàng nhạt xòe rộng như cánh sao, ôm ấp những cụm hoa nhỏ ẩn mình bên trong.

Mỗi lớp lá bắp khi mở ra sẽ để lộ từng tầng hoa, tạo hình thành những nải chuối sau này.

Ở bản Co Mạ, hầu như nhà nào cũng trồng vài gốc chuối thuốc quanh vườn. Không phải để bán, cũng chẳng phải để làm cảnh, mà đơn giản là để làm thuốc Nam chữa bệnh.

Anh Và Sếnh Vừ nhớ lại lần mình bị ngã khi chơi thể thao: “Hôm ấy chân tôi sưng to, đau lắm. Người nhà lấy lá chuối thuốc giã nhỏ, trộn với vài loại lá khác rồi bó vào chỗ đau. Chỉ sau vài ngày đã đỡ hẳn. Từ đó tôi xin giống về trồng trong vườn”.

Với người dân nơi đây, cây chuối thuốc giống như một tủ thuốc xanh ngay trước hiên nhà.

Khi trẻ nhỏ té ngã, người lớn đi nương bị trượt chân, hay thanh niên chơi thể thao gặp chấn thương nhẹ, bà con lại ra vườn hái lá, kết hợp với các vị thuốc Nam khác để bó bột. Cách làm ấy đã được truyền từ đời này sang đời khác.

Già làng trong bản kể rằng, chẳng ai nhớ chính xác cây chuối thuốc có từ bao giờ, chỉ biết rằng cha ông họ đã mang cây từ rừng về trồng quanh nhà, coi như loài thuốc quý.

Dần dần, loài cây ấy bén rễ trong đời sống của người Mông ở Co Mạ như một phần ký ức.

Nếu trước kia, cây chuối thuốc còn mọc rải rác trong rừng, thì nay gần như rất hiếm gặp ngoài tự nhiên.

Người dân cho biết, do biến đổi môi trường và quá trình khai thác, nhiều khu rừng đã thay đổi, loài cây này dần ít đi.

Chính vì thế, việc trồng và giữ giống quanh nhà trở thành cách bảo tồn hiệu quả nhất.

Những bụi chuối được tách mầm, san sẻ cho anh em, họ hàng. Nhà nào có cây ra hoa, kết quả lại càng được quý trọng, coi như điềm lành.

Không ồn ào như những loại dược liệu đắt tiền, cũng chẳng được bày bán ở chợ phiên, cây chuối thuốc tồn tại lặng lẽ.

Nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại nói lên giá trị bền bỉ của tri thức bản địa.

Tri thức dân gian về cây chuối thuốc ở Sơn La

Trong bối cảnh y học hiện đại ngày càng phát triển, nhiều người dân ở vùng cao vẫn tin và sử dụng cây chuối thuốc như một cách gìn giữ truyền thống.

Bà Hạng Thị Dua chia sẻ: “Chúng tôi không biết chữ nhiều, cũng không biết gọi tên khoa học, chỉ biết ông bà dạy sao thì làm vậy. Cây này tốt thật, dùng bao năm nay rồi”.

Những lời mộc mạc ấy khiến tôi nghĩ nhiều về kho tàng dược liệu dân gian còn đang ẩn mình ở vùng cao.

Mỗi loài cây thuốc là một câu chuyện, một ký ức, một phần bản sắc văn hóa.

Hiện nay, khi xu hướng quay về với thảo dược tự nhiên ngày càng được quan tâm, cây chuối thuốc ở Co Mạ có thể mở ra một hướng đi mới nếu được nghiên cứu, đánh giá bài bản.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là bảo tồn nguồn gen và tri thức sử dụng đúng cách.

Có thể phối hợp khảo sát, ghi nhận giá trị dược tính của loài cây này.

Nếu được chứng minh hiệu quả, đây không chỉ là vị thuốc trong mỗi gia đình, mà còn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng của vùng cao.

Song, với người dân Co Mạ, trong những ngày mưa gió, khi đường núi trơn trượt, chỉ cần biết ngoài vườn có vài gốc chuối thuốc, họ đã thấy yên lòng hơn.

Giữa đại ngàn Sơn La, cây chuối thuốc vẫn âm thầm sinh trưởng. Nó không chỉ là cây thuốc Nam, mà còn là biểu tượng của sự gìn giữ, của lòng tin vào tri thức cha ông, của một vùng cao đang nỗ lực bảo tồn những giá trị bản địa giữa nhịp sống đổi thay từng ngày.

×