Chiến dịch sửa lỗi phát âm N – L và khí phách người Phố Hiến

Chiến dịch sửa lỗi phát âm N – L và khí phách người Phố Hiến

Sau xứ Thanh, xứ Nghệ – những dải đất được hun đúc bằng ngọn lửa kiên cường, "gàn mà khẳng khái", Dân Việt Trò Chuyện kỳ này mời bạn đọc ngược dòng lịch sử, dừng chân tại Phố Hiến (Hưng Yên) – nơi văn hóa và khí phách hội tụ, vốn vang danh là "tiểu Tràng An" với thương cảng sầm uất "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến".

Chúng tôi có cuộc trò chuyện với Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Tuấn Hải – Chủ tịch Nghệ thuật Nhân đạo TP.Hà Nội. Ông sống trong một gia đình có 4 NSND thuộc “gia tộc nghệ thuật nổi tiếng đất Hưng Yên”. Sự tri ân cội nguồn như đã ăn sâu vào dòng máu của nam nghệ sĩ khi người con xứ Nhãn này vừa có chuyến trở về quê hương dâng kính Tổ nghề.

Ở tuổi 70, NSND Tuấn Hải vẫn giữ trọn lửa đam mê và tự hào về sự hợp nhất giữa chất nghệ sĩ chuẩn “con nhà nòi” cùng bản lĩnh thép của một chiến sĩ Công an mang quân hàm Đại úy. Chính bản lĩnh song hành đó đã giúp người nghệ sĩ đa tài thành công trên nhiều “mặt trận”: Diễn viên - Đạo diễn - Tác giả - Vũ đạo.

Ông dùng chính "vũ khí sắc bén” là tiếng cười để công kích thói hư, tật xấu, tham nhũng cùng những căn bệnh trầm kha của xã hội, phơi bày lên sân khấu một cách khéo léo, tài tình, lắng đọng và sâu cay.

Mở lời cuộc trò chuyện đầy cảm hứng này là lời khẳng định của NSND Tuấn Hải: "Bản lĩnh, khí phách Phố Hiến không bao giờ phai nhạt...".

Thưa NSND Tuấn Hải, phong trào sửa lỗi phát âm "N – L” tại Hưng Yên gây xôn xao thời gian gần đây. Có ý kiến cho rằng, đây là nỗ lực cần thiết để nâng tầm văn hóa, nhưng cũng có người cho đó là động thái cực đoan, làm “mất chất” ngôn ngữ địa phương. Là một người con Phố Hiến, quan điểm của ông thế nào?

- Trên mạng xã hội, tôi đã thấy mọi người bàn tán xôn xao về vấn đề này. Riêng tôi nhìn nhận đây là một tín hiệu tích cực của Hưng Yên. Nhưng theo tôi, việc sửa lỗi phát âm “N – L” không phải của riêng Hưng Yên. Quê tôi không hẳn là một nơi quá nặng nề về chuyện lỗi phát âm. Không phải vì Hưng Yên là quê tôi mà tôi bênh dù vẫn có trường hợp nói mà không phân biệt “N – L”, nhưng đó là đơn lẻ, nói nhầm chứ không phải đại đa số, không phải vấn đề trầm trọng. Bằng chứng là người dân Hưng Yên nói “nhãn lồng” chứ không ai nói “nhãn nồng”. Ngay cả trong dòng họ, dòng tộc tôi ở Hưng Yên chưa thấy ai nói nhầm như vậy, kể cả con cháu nói rất rành rẽ, văn minh.

Thực tế, tôi thấy người dân ở nhiều tỉnh thành khác vừa phát âm nhầm “N – L”, vừa nói tiếng địa phương rất nặng, khó nghe. Đây là vấn đề của toàn quốc, thậm chí, ở Hà Nội vẫn còn rất nhiều người nói như vậy.

Việc Hưng Yên tích cực sửa lỗi phát âm “N – L” là nỗ lực cần thiết nhằm xây dựng một tầm văn hóa mới và nâng cao chất lượng phát ngôn chuẩn mực cho người dân. Có thể người dân Hưng Yên muốn quê hương của Tổng Bí thư (Cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, đương kim Tổng Bí thư Tô Lâm - NV) đầy đặn, văn hóa.

Tôi thấy tự hào vì cách sống của người Hưng Yên văn minh, quê hương thanh bình với nhiều cảnh đẹp, con người gần gũi, thân thương.

Nguyên nhân cốt lõi khiến nhiều người “khó chữa” nói nhầm “N – L” có phải do yếu tố văn hóa, địa lý, nguồn nước hay vì điều gì, thưa ông?

- Theo tôi, nguyên nhân nói không phân biệt “N – L” chủ yếu do thói quen và việc truyền tai nhau; không thể đổ tại nguồn nước hay đất đai. Điều quan trọng là phải phân tích lại để họ hiểu mình nói bị nhầm, ví dụ: Cách phát âm chuẩn là “nhãn lồng”, không phải “nhãn nồng”.

Việc quê tôi đặt mục tiêu cụ thể để sửa lỗi phát âm “N – L” ngay từ trẻ nhỏ, góp phần tạo ra thế hệ không bị nhầm “N – L” trong tương lai.

Trong môi trường sân khấu, chúng tôi có một cách khắc phục linh hoạt để “cứu” diễn viên trong những trường hợp đặc biệt. Khi diễn viên phát âm sai một từ cụ thể, chúng tôi đành phải chuyển đổi từ ấy để họ tránh phát âm lỗi. Ví dụ: Đổi “lấy bàn là” thành “lấy cái bàn ủi”; đổi “non nước” thành “quê hương”. Đây là cách ứng biến văn minh, vừa giữ được cảm xúc, vừa bảo vệ diễn viên khỏi “sự cố” sân khấu đáng tiếc.

Một số ý kiến cho rằng: “Việc chỉ tập trung vào hình thức phát âm "N – L" là đang "chữa phần ngọn". Làm thế nào để xây dựng nền móng, giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt từ gốc?

- Tôi cho rằng, nếu chữa phát âm “N – L” chỉ dừng lại ở hình thức phát âm thì chưa ổn. Bởi lẽ, nếu người nói không hiểu ngữ nghĩa sâu xa, từ gốc rễ của tiếng Việt thì họ sẽ dễ bị lẫn lộn trong những trường hợp khác. Do đó, cần phải bắt đầu từ tư duy: Người nói phải hiểu đúng bản chất của từ và nội dung muốn truyền tải.

Cách làm của Hưng Yên là đang đi theo quy trình, xây dựng nền móng cho người dân hiểu biết vẻ đẹp của tiếng Việt về cả ngữ nghĩa và phát âm chuẩn. Đây là cách chúng ta giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, cho thấy tầm nhìn xa khi 5 – 10 năm nữa sẽ không còn chuyện viết sai, nói nhầm “N – L”.

Thực tế, phát âm nhầm “N – L” như hiện nay có thể coi là “đặc sản” ở một số miền quê. Tôi nghĩ nếu như lãnh đạo ở một số tỉnh thành khác có tầm, có tâm và muốn mở rộng phong trào này như Hưng Yên thì cần lan tỏa để giải quyết vấn đề từ gốc.

Ông có thể chia sẻ thêm về nguồn gốc và vị thế đặc biệt của Phố Hiến xưa?

- Là nghệ sĩ quê gốc Hưng Yên, tôi xin chia sẻ theo góc nhìn và tư liệu mình tích lũy. Phố Hiến - thành phố Hưng Yên, nơi từng là đô thị cổ trù phú, mang trong mình khí chất “tiểu Tràng An” của đất Bắc xưa. Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất này được nhắc đến trong dân gian với câu: “Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, là thương cảng nổi tiếng một thời với hoạt động buôn bán, giao thương sầm uất với nhiều nước trên thế giới và nhanh chóng trở thành chốn phồn hoa đô hội.

Theo tư liệu có nhắc đến tên Phố Hiến là văn bia chùa Thiên Ứng dựng năm 1625: “Phố Hiến nổi tiếng là nơi đô hội tiểu Tràng An của bốn phương”.

Tên Phố Hiến xuất phát từ chữ "Hiến" với các tên gọi là Hiến Doanh hay Hiến Nam, vốn là cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam. Năm 1831, Vua Minh Mạng triều Nguyễn quyết định thành lập tỉnh Hưng Yên, lấy Phố Hiến làm tỉnh lỵ.

Trên vùng đất địa linh này, những di sản như chùa Chuông, đền Mẫu, Văn miếu Xích Đằng... đã trường tồn cùng thời gian và trở thành biểu tượng bản sắc văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, thời nào vùng đất Hưng Yên cũng có những hào kiệt, danh nhân văn hóa trên nhiều lĩnh vực, đồng thời là nơi giàu truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, ý chí vượt khó, kiên cường.

Phố Hiến là cái nôi của các cuộc khởi nghĩa (Bãi Sậy, Yên Thế) và là quê hương của nhiều lãnh đạo cấp cao. Liệu có phải truyền thống lịch sử và hào khí của vùng đất đã hun đúc, thôi thúc con em Hưng Yên dấn thân mạnh mẽ vào các ngành lực lượng vũ trang (Quân đội, Công an) nhiều hơn so với các địa phương khác, thưa NSND Tuấn Hải (trước đây cũng từng mang quân hàm Đại úy Công an – NV)?

- Tôi không dám khẳng định do vùng đất hay nguồn nước đã sản sinh ra những hào kiệt, danh nhân trên nhiều lĩnh vực. Trong huyền sử có Chử Đồng Tử được phong thánh trong “Tứ Bất tử” theo tâm thức dân gian nước ta. Ở lĩnh vực quân sự, tinh thần quật cường tỏa sáng nơi các danh nhân Triệu Quang Phục (Triệu Việt Vương), Phạm Ngũ Lão đến những lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa vang danh như: Nguyễn Thiện Thuật (Khởi nghĩa Bãi Sậy) và Hoàng Hoa Thám (Khởi nghĩa Yên Thế); mỹ thuật có danh họa Tô Ngọc Vân, Dương Bích Liên; y học có Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác…

Trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc có những nhà cách mạng kiệt xuất, chiến sĩ trung kiên như: Đồng chí Tô Hiệu, đồng chí Lê Văn Lương, Trung tướng Nguyễn Bình, nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bùi Thị Cúc…

Có thể nói, bản lĩnh chiến đấu từ truyền thống lịch sử quê hương góp phần thôi thúc con em Hưng Yên dấn thân vào lĩnh vực đòi hỏi tính kỷ luật và phụng sự cao.  Tinh thần "dám làm, dám chịu trách nhiệm" của người Phố Hiến rất phù hợp. Cá nhân tôi cũng tự hào khi mang quân hàm Đại úy, đó là sự kết tinh của tinh thần ấy.

Niềm tự hào về truyền thống văn hiến, cách mạng này chính là nguồn động lực thầm lặng khích lệ tôi và những người con xứ Nhãn. Đó là “kim chỉ nam” để tôi giữ vững tinh thần chiến đấu, quyết tâm bám trụ với Tổ nghiệp và cống hiến cho nghệ thuật dù phải vượt qua nhiều khó khăn.

Văn chương Hưng Yên nổi tiếng với những ngòi bút hiện thực sắc sảo như Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Lê Lựu... Nếu phải chọn một tác phẩm/nhân vật điển hình, khắc họa "nghịch lý cuộc đời" của người nông dân xứ Nhãn để phê phán cái xấu thì ông sẽ nghĩ đến ai? Ông nhìn nhận thế nào về khả năng quan sát và khái quát đời sống nông thôn Việt Nam của các ngòi bút xuất xứ Hưng Yên?

- Riêng tôi đặc biệt ấn tượng với tác phẩm “Thời xa vắng” của nhà văn Lê Lựu. Tôi cho rằng, khả năng phân tích cá tính và xây dựng hình tượng nhân vật của Lê Lựu rất tài năng, đáng nể.

Giang Minh Sài là hình tượng người nông dân thời bấy giờ với nội tâm phức tạp, ngổn ngang những nỗi niềm. Dù gai góc, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn họ vẫn là những người làng quê chân chất, mộc mạc.

Thông qua sự quan sát, tình yêu quê hương với những hình ảnh bến nước, sân đình, những người lính, người nông thôn quằn quại trong khó khăn, đau khổ... nhà văn Lê Lựu đã khái quát đời sống nông thôn Việt Nam. Chính việc khắc họa hiện thực một cách trực diện như vậy mới tạo ra những câu chuyện hay và chạm đến lòng người.

Không chỉ nhà văn Lê Lựu, những tác phẩm của “vua phóng sự đất Bắc” Vũ Trọng Phụng hay nhà văn Nguyễn Công Hoan với ngòi bút hiện thực “nói cười mà đau”, cũng đã khắc họa sâu sắc thân phận người nông dân.

Những nét bút tài hoa này đã vẽ nên bức tranh toàn cảnh quê hương. Dung mạo Hưng Yên hiện lên như đại diện cho nông thôn Việt Nam. Đó là niềm tự hào của những người con xứ Nhãn, nơi đã sản sinh ra những ngòi bút trực diện và cực kỳ sâu sắc.

Thưa ông, việc sinh ra trong gia tộc Nguyễn Đình nổi danh đất Hưng Yên với nhiều người được phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT khiến nhiều người tò mò về cách giữ gìn phẩm chất và “truyền lửa” cho các thế hệ. Ông có thể chia sẻ cụ thể hơn về cội nguồn, hành trình nghệ thuật cách mạng của gia tộc nhà mình?

- Tôi là người con gốc Hưng Yên. Quê nội tôi tại khu vực hồ Bán Nguyệt thơ mộng ở trung tâm thị xã (tên gọi trước kia), còn quê ngoại ở xã Tiên Lữ.

Nói về truyền thống gia đình, thực ra ngày xưa mọi chuyện rất đơn giản, chủ yếu là vì mưu sinh. Từ đời cụ Nguyễn Đình Nghị, ông bà, bố mẹ tôi đã chọn cái nghiệp con hát. Bố mẹ làm nghề gì, con theo nghề ấy. Chính cái nghiệp ấy đã tự nhiên ngấm vào máu, cứ thế truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác theo bản năng, hoàn toàn không có sự định hướng rõ ràng hay cách “hướng nghiệp” theo kiểu hiện đại.

Về gia tộc Nguyễn Đình, tôi xin được tôi bộc bạch như sau: Bên ngoại (dòng mẹ) tôi có cụ Nguyễn Đình Nghị là Danh nhân văn hóa của đất nước, với khoảng hơn 300 kịch bản Chèo cải biên nổi tiếng. Trong các tác phẩm của cụ Nghị luôn “phảng phất” tinh thần yêu nước. Năm 1931, cụ từng bị giặc Pháp bắt giam vì câu hát: “Hỡi ai con Lạc cháu Hồng - đứng lên đòi lại non sông của mình” trong vở “Kêu rằng mình oan”.

Ông ngoại tôi là cụ Nguyễn Đình Hy cũng là một tác giả nổi tiếng, thừa hưởng gen văn chương từ dòng tộc. Từ dòng họ này đã sản sinh ra các nghệ sĩ lớn như: NSND Mạnh Tưởng (Nguyễn Đình Tưởng), NSND Quang Trí (Nguyễn Đình Trí), NSND Mai Hương (Trần Thị Mai Hương)...

Từ thời trẻ, ông bà và bố mẹ tôi đã hoạt động trên con đường nghệ thuật, đi theo các gánh hát nổi tiếng như Đồng Ấu (Trần Phềnh) lên Thủ đô. Đến khoảng năm 1947, khi Pháp tái chiếm Hà Nội, ông bà, bố mẹ tôi đã theo cách mạng về Thanh Hóa để thành lập Liên đoàn kháng chiến (tiền thân của Nhà hát Cải lương Việt Nam hiện nay). Đó là một hành trình gian nan nhưng đầy vinh quang và đầy tính cách mạng.

Bản thân tôi được sống trong “gia đình nghệ thuật”, được nghe ông bà, bố mẹ ca hát hàng ngày. Vì vậy, những lời ca, tiếng hát đó ngấm vào người mình lúc nào không hay. Khi tôi hát hay thử diễn, bố mẹ trực tiếp chỉnh sửa cho mình. Nhờ đó, tôi có hiểu biết tường tận và sâu sắc về sân khấu truyền thống, các làn điệu, vũ đạo, võ thuật sân khấu...

Chính nhờ được học từng câu hát, thế võ từ các nghệ sĩ nổi danh ngày xưa mà tôi đã thành nghề và có thể đứng vững trên “chân đứng” thứ tư – Vũ đạo (dàn dựng trực tiếp vũ đạo cho đa số các vở diễn), bên cạnh 3 “chân đứng” khác: Diễn viên - Đạo diễn - Tác giả (với bút danh Nhật Linh).

Gia tộc Nguyễn Đình gốc Hưng Yên của chúng tôi được nhiều người yêu mến gọi là “gia tộc nổi tiếng có nhiều NSND, NSƯT”. Đây là động lực lớn để tôi tiếp tục phấn đấu, giữ gìn nghiệp Tổ.

Giữa binh nghiệp và nghệ thuật, con đường nào ông đã chọn ngay từ đầu? Có bao giờ nhìn lại quyết định xuất ngũ khi mang quân hàm Đại úy Công an mà ông cảm thấy tiếc nuối?

- Tôi phải khẳng định rằng, con đường nghệ thuật đã chọn tôi từ đầu. Từ năm 8 tuổi, tôi đã biểu diễn các trích đoạn kịch, cải lương... Mặc dù bố mẹ không định hướng, nhưng tôi vẫn quyết tâm học tập và được đào tạo bài bản tại Trường Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam (năm 1972). Sau khi tốt nghiệp, tôi về hoạt động tại Đoàn kịch Công an Hà Nội trong 15 năm, nơi tôi được rèn luyện bản lĩnh chính trị, tinh thần chiến đấu và có được phẩm chất của người chiến sĩ.

Năm 1990, tôi xin xuất ngũ và đầu quân cho Nhà hát Kịch Hà Nội, sau đó là Nhà hát Kịch Việt Nam cho đến khi về hưu.

Tôi không hề nuối tiếc về quyết định đó. Bởi vì, phẩm chất tốt đẹp của người chiến sĩ với bản lĩnh tiên phong chính là nền tảng xuyên suốt quá trình hoạt động nghệ thuật của tôi. Nhờ tính chiến đấu này mà tôi diễn những vở kịch chính luận hay trong quá trình dựng vở với vai trò đạo diễn đều có được sự chắc chắn, bản lĩnh cần thiết.

Ngay cả khi đã chuyển công tác, tôi vẫn thường xuyên quay về giúp đỡ các chương trình nghệ thuật của Công an Hà Nội, dàn dựng các chương trình Hội diễn của ngành và nhiều lần đưa Đoàn đạt vị thế cao nhất, giải thưởng lớn trong các cuộc thi cấp quốc gia. Đây là niềm tự hào khi trong tôi có dòng máu nghệ sĩ - chiến sĩ cùng tồn tại và đáp ứng được mọi yêu cầu.

Thưa NSND Tuấn Hải, ông cùng lúc đảm nhận nhiều vai trò: Diễn viên - Đạo diễn - Tác giả và mang bản lĩnh của một chiến sĩ. Làm thế nào để dung hòa những "mảnh ghép" này trong con người nghệ sĩ đậm chất Phố Hiến?

- Tôi xin tâm sự rằng, cả cuộc đời tôi là diễn viên, không ngại khi được giao đảm nhận các vai chính, các vai kịch “khó nhằn” như: Bá tước Gloucester trong “Vua Lear” hay pháp quan Cleon trong “Vụ án Người đốt đền”, chủ tịch xã Toàn Nha trong “Bệnh sỹ”, Tiên đồng trong “Giấc mộng đêm hè” của  William Shakespeare…

Nếu hỏi vai trò nào khiến tôi hào hứng nhất, tôi chỉ nói rằng, bản thân là “con nhà nòi”, máu nghệ thuật, văn chương đã ngấm vào từ thuở còn “mặc quần đùi chạy theo bố mẹ”. Vì vậy, tôi viết kịch bản như là một điều tự nhiên, theo bản năng. Cái khí chất của một đạo diễn và diễn viên giúp tôi hiểu rõ một lớp kịch cần gì, mâu thuẫn phải ra sao, kết cấu câu chuyện phải như thế nào.

Tôi đã có nhiều tác phẩm thành công với tư cách tác giả. Gần đây nhất, tôi sáng tác vở “Thuý Kiều: Một kiếp đoạn trường” cho Nhà hát Kịch Hà Nội, chuyển thể toàn bộ câu chuyện bằng thơ lục bát của đại thi hào Nguyễn Du sang thể thơ 7 chữ để phù hợp với sân khấu và giữ được chất cổ. Đặc biệt, vở diễn “full Kiều” này giúp khán giả chưa đọc Kiều có thể hiểu trọn vẹn câu chuyện, số phận bi kịch truân chuyên của người đàn bà “ba chìm bảy nổi”.

Ngoài ra, tôi thực hiện vở “Chúa Chổm” cho Nhà hát Cải lương Hà Nội, vở “Cải lão hoàn đồng” cho Nhà hát Kịch Việt Nam (đoạt giải tại Liên hoan Sân khấu Trung Quốc – ASEAN), vở “A La Đanh và cây đèn thần” cho Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Múa rối Hải phòng, vở “Dã Tràng” cho Nhà hát Kịch Hà Nội, “Ăn khế trả Vàng” cho Nhà hát Chèo Hà Nội, vở “Vua Lợn” cho Nhà hát Kịch Việt Nam, cùng nhiều tác phẩm nổi tiếng cho thiếu nhi…

Tóm lại, dù ở Nhà hát Cải lương, Kịch Hà Nội hay Kịch Việt Nam, tôi vẫn tự hào khi có những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân ở cả 4 chân đứng: Diễn viên - Đạo diễn - Tác giả - Vũ đạo. Đó là niềm động viên để bản thân theo đuổi nghề, giữ tấm gương của cụ Nguyễn Đình Nghị để phấn đấu, dù cuộc sống còn muôn vàn khó khăn.

Tôi vẫn băn khoăn tự hỏi, tính chiến đấu, nói thẳng, nói thật trong những tác phẩm của một vị đạo diễn bình thường liệu có mạnh mẽ, quyết liệt như tác phẩm của một người vừa là đạo diễn – vừa là chiến sĩ không, thưa ông?

- Bạn hỏi một câu ý rất hay! Tôi nhận thấy có sự khác biệt rõ rệt. Với những người làm nghệ thuật chưa từng ở lực lượng vũ trang, họ có thể chọn cách tránh né để “dĩ hòa vi quý”. Ngay cả trong quá trình duyệt, tôi từng thấy một vở diễn của đồng nghiệp, dù không hề “phạm húy” nhưng chỉ một câu thôi vẫn phải sửa đến ba lần (?).

Còn với bản thân tôi – người từng là chiến sĩ sẽ không ngại chiến đấu đích danh, trực diện. Bởi tôi nói đúng, phản ánh chân thật. Tất nhiên, người nghệ sĩ phải chiến đấu khéo léo mới thuyết phục.

Vở kịch “Biển và Bờ” được duyệt năm 2012 là minh chứng cho điều này. Thời điểm đó, có những người cứ đi tuyên truyền khắp Hội diễn rằng đây là “vở phản động”. Chúng tôi chọn cách im lặng và để Ban Giám khảo trả lời. Kết quả, “Biển và Bờ” vẫn đoạt giải cá nhân cho diễn viên và cho vở diễn. Điều đó chứng tỏ tư duy lãnh đạo đã thay đổi, họ chấp nhận những “đòn đánh trực diện” vào thói hư tật xấu, vào những khiếm khuyết của hệ thống chính trị, chứ không phải lối nói vòng vo, tránh né.

Tôi nghĩ phải đấu tranh như thế, không thể nói “lởn vởn”, loanh quanh ở vòng ngoài thì ai hiểu! Tôi tin rằng, Đảng, Nhà nước luôn chấp nhận sự đóng góp thẳng thắn, mang tính xây dựng của những người nghệ sĩ chân chính, những người dám đề cập trực diện tới những vấn đề nóng bỏng, nhức nhối, khiếm khuyết của xã hội đương thời.

Là người nghệ sĩ không ngại đấu tranh trực diện trên sân khấu, NSND Tuấn Hải đã sử dụng "vũ khí" nào để tấn công hiệu quả vào những căn bệnh trầm kha của xã hội hiện đại như: Tham nhũng, dối trá, ưa thành tích…?

- Tinh thần chiến đấu trên sân khấu của tôi được thể hiện qua hai loại “vũ khí” chính. Thứ nhất, là “vũ khí tiếng cười” sắc bén qua tác phẩm “Bệnh sỹ” của tác giả Lưu Quang Vũ, do tôi dàn dựng đã ghi dấu ấn đậm nét nhất. Vở hài kịch này miêu tả bức tranh nông thôn thời kỳ đổi mới từ năm 1986 – một nông thôn vừa quê mùa kệch cỡm, vừa lố bịch rởm đời, thiếu trung thực, làm láo báo cáo hay, bệnh thành tích dẫn đến dối trá. Tác phẩm này từng có sự tham gia biểu diễn của NSND Xuân Bắc - Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn. Cho đến hôm nay, dù đã đảm nhận vai trò quản lý, nhưng NSND Xuân Bắc vẫn quay về Nhà hát khi có lịch biểu diễn vở “Bệnh sỹ”.

Tiếng cười chính là vũ khí để tấn công vào cái xấu đầy sâu cay, phê phán thói dối trá, không trung thực, bệnh thành tích... Vở kịch “Bệnh sỹ” có tính dự báo, nhưng đến nay, căn bệnh ấy càng trầm kha, càng nặng nề. Vì vậy, chúng tôi đã đưa vào những chi tiết mới, hiện đại hơn để vũ khí ta tấn công mạnh mẽ hơn.

Thông điệp cốt lõi là “Hãy nhìn, cười đi, cười và ngẫm ra mình có tật xấu ấy không?”.

Thứ hai, là vũ khí đối lập kịch tính qua vở chính luận có sức nặng như “Biển và Bờ” của tác giả Đăng Chương. Vở kịch tạo ra sự đối lập: Trong khi ngoài biển, các chiến sĩ đổ xương máu hy sinh, thì trong bờ có những kẻ vẫn tham nhũng, tham ô, chạy chức chạy quyền... Hai cảnh đối lập này buộc khán giả suy ngẫm: Sống thế nào cho xứng đáng với xương máu của chiến sĩ, cha ông ta anh dũng hy sinh, người trong bờ hãy sống thế nào cho xứng với người ngoài biển. Chúng ta không được phép sống tồi.

Trong khi nhiều tác phẩm điện ảnh gần đây bùng nổ doanh thu như: Mưa đỏ, Tử chiến trên không… thì nhiều người lo lắng và cho rằng sân khấu khó có thể cạnh tranh. Quan điểm của ông thế nào?

- Tôi khẳng định rằng sân khấu có sức mạnh và sự quyến rũ riêng biệt, không hề kém cạnh những lĩnh vực khác như điện ảnh. Những vở diễn quý giá như: “Bệnh sỹ”, “Biển và Bờ”... vẫn được tôi giữ gìn, phát triển để thấy rằng sân khấu phản ánh một cách sắc nhọn, phục vụ đời sống nhân dân, vừa mang tính chiến đấu vừa góp phần xây đắp, mở hướng tương lai.

Tính chiến đấu trên sân khấu không bao giờ mất đi. Dù là bi kịch hay hài kịch, chúng tôi lấy vũ khí ấy để chiến đấu, để đem nhân sinh quan, đem văn hóa tư tưởng ấy để cải hóa xã hội.

Trong thời gian qua, những người có sức ảnh hưởng, Hoa hậu, “ông lớn”, “cá mập”… vướng vòng lao lý vì loạt sai phạm, lừa đảo chiếm đoạt tài sản khiến dư luận xôn xao. Nếu chọn lựa đưa những thông tin nóng bỏng này vào các tác phẩm của mình, ông sẽ thực hiện thế nào để đạt hiệu quả nhất?

- Điều này còn liên quan đến nhiều vấn đề về các vở kịch, các tác giả. Hiện nay, các nhà hát cũng đang xoáy vào những vấn đề nóng bỏng của xã hội như tham nhũng, bất cập trong tổ chức... Nghệ thuật đang khởi sắc, sân khấu chọn cách “tấn công” mạnh vào những điều vấn đề tiêu cực, thậm chí phản ánh khiếm khuyết trong xây dựng bộ máy chính quyền…

Khi xã hội đã đổi mới, sân khấu đổi mới và các nhà hát đã chuyển mình. Nếu được mời thực hiện, dàn dựng những vở diễn có tính chiến đấu về đề tài nêu trên thì tôi chắc chắn sẽ vẫn thực hiện với cách làm khéo léo để thông điệp trong tác phẩm ấy đến được với khán giả một cách rõ nét, sâu sắc và trực diện.

Trên tinh thần "Hãy cởi trói cho văn nghệ sĩ" mà cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh từng kêu gọi, NSND Tuấn Hải có đề xuất giải pháp gì về cơ chế và đãi ngộ để "cứu vãn" sân khấu trước thực trạng nghệ sĩ trẻ rẽ sang lĩnh vực khác vì thu nhập tốt?

- Đây là hiện trạng thực tế và rất đau xót. Chúng tôi thấy buồn vì cuộc sống của các nghệ sĩ sân khấu ngày càng khó khăn. Có những lúc đang chỉ đạo trên sân khấu, bất chợt quay xuống thấy một loạt nam nghệ sĩ mặc áo grab. Để làm gì? Hết buổi tập, họ bật ứng dụng đi chạy xe ôm ngay lập tức.Vì sao? Vì cuộc sống không đủ, mà điều đó bắt nguồn từ cơ chế…

“Thảm cảnh” tôi thấy, đó là năm nay khi vừa có một lớp toàn “trai xinh, gái đẹp”, nhưng đến khi dựng vở vào năm sau, các em chọn cách rẽ sang hướng khác. Trong khi đó, các nghệ sĩ gạo cội dù vẫn còn tâm huyết nhưng tuổi tác và sức khỏe khiến họ không còn hoạt động thường xuyên, gây ra khoảng trống trong lực lượng kế thừa.

Tôi rất nhớ lời dặn của cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh - người có công định hướng, mở đường cho sự nghiệp văn hóa được đổi mới sâu sắc, toàn diện khi ông nêu quan điểm: “Hãy cởi trói cho văn nghệ sĩ”; “Nhìn thẳng vào sự thật, phản ánh đúng sự thật, đánh giá đúng sự thật”… hay như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cũng đã nhiều lần nhấn mạnh: “Văn hóa còn thì dân tộc còn”.

Thực tế, tôi thấy nhiều nghệ sĩ khi diễn xong được bồi dưỡng còn chưa đủ tiền ăn bát phở. Nếu chế độ, lương bổng không được cải thiện thì sẽ rất khó thu hút sinh viên thi vào môi trường đào tạo nghệ thuật.

Vì vậy, tôi đề xuất những người có trách nhiệm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nên đề đạt lên Bộ Tài chính, Nhà nước, không thể để cuộc sống của nghệ sĩ khó khăn đến mức này. Đây là giải pháp cốt lõi nhất để giữ chân những nghệ sĩ trẻ yêu nghề lắm, nhưng buộc phải bỏ nghề vì không biết sống bằng gì.

Xin trân trọng cảm ơn NSND Tuấn Hải với cuộc trò chuyện thân tình và cởi mở này. Chúc ông luôn mạnh khỏe để cống hiến nhiều hơn cho sự nghiệp nghệ thuật nước nhà.

Dòng họ Nguyễn Đình ở Hưng Yên khởi nguồn từ soạn giả Nguyễn Đình Nghị (thường gọi là cụ Trùm Nghị) – người khai sinh ra trào lưu chèo cải lương, một trong những người tiên phong trong việc hiện đại hóa chèo ở thế kỷ 20. Đến nay, gia tộc này đã có tới 4 người được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (NSND): Nguyễn Đình Tưởng (nghệ danh Mạnh Tưởng), Nguyễn Đình Chí (nghệ danh Quang Chí), Trần Thị Mai Hương (nghệ danh Mai Hương) và NSND Tuấn Hải.

NSND Tuấn Hải (sinh năm 1956), là nghệ sĩ “đa năng” khi vừa là diễn viên, biên đạo, tác giả, đạo diễn sân khấu. Ông tốt nghiệp Trường Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam (nay là Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội), từng đầu quân cho Đoàn Kịch Công an Hà Nội (mang hàm Đại úy) rồi chuyển về Đoàn Kịch Hà Nội (nay là Nhà hát Kịch Hà Nội) và sau đó là Nhà hát Kịch Việt Nam. Ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 2015.

Hiện tại, NSND Tuấn Hải làm Chủ tịch Nghệ thuật Nhân đạo TP.Hà Nội.

×