Đại hội Đảng lần thứ XIV và những thách thức thời đại cần lời giải sớm

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đặt ra hàng loạt mục tiêu lớn lao phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn 2045. Theo đó phấn đấu tăng trưởng trên 10% trở lên, GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD; tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP; tỉ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP. Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt trên 55%. Tốc độ tăng năng suất lao động đạt khoảng 8,5%/năm. Tổng tích lũy tài sản khoảng 35 - 36% GDP. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội bình quân 5 năm khoảng 40% GDP, kinh tế số chiếm 30% GDP.

Để thực hiện những mục tiêu chiến lược, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc khái quát 8 nội dung trọng tâm, cốt lõi, trong đó 3/8 nội dung xuyên suốt tại Văn kiện Đại hội Đảng XIV đề cập đến lĩnh vực kinh tế, đó là: Lấy thực thi làm thước đo hoàn thiện thể chế phát triển và xây dựng nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa; Kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn được xác lập mô hình tăng trưởng mới của nền kinh tế và coi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và cuối cùng chuyển đổi số là động lực trung tâm của phát triển.

"Thời cơ chín muồi" cho kỷ nguyên vươn mình

Theo các chuyên gia kinh tế, hiện Việt Nam có nhiều cơ hội, điều kiện lý tưởng để tăng tốc phát triển và chuyển đổi nền kinh tế. Thời cơ bên ngoài, Việt Nam đang tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu trong xuất khẩu, trong sản xuất của các ông lớn. Vị trí, vai trò của Việt Nam đang ngày một lớn, chuyển từ bị động sang chủ động phát triển theo chiến lược của mình.

Báo cáo Việt Nam 2035 của Ngân hàng Thế giới (WB) và Bộ KH&ĐT nhấn mạnh, Việt Nam đang hưởng lợi thế dân số vàng, với số dân hơn 100 triệu, trong đó 60% đang trong độ tuổi lao động - dân số vàng.

Cơ hội bứt phá phát triển, nhưng cũng đòi hỏi Việt Nam phải tái cấu trúc lại nền kinh tế, chuyển đổi tăng trưởng chiều rộng (thâm dụng vốn, lao động giá rẻ, tài nguyên, gia công…) sang tăng trưởng theo chiều sâu (dựa trên nguồn lực đầu tư khoa học công nghệ, giá trị gia tăng, tăng trưởng năng suất lao động, và chất lượng dịch vụ…).

Dân số trẻ, sức sáng tạo lớn nên Việt Nam có tầng lớp người giàu đang tăng cao. Theo nhiều báo cáo, Việt Nam dự kiến nằm trong Top 5 quốc gia có tốc độ tăng trưởng người siêu giàu nhanh nhất châu Á trong giai đoạn 2023–2028 (khoảng 30%). Đến năm 2025, số lượng người siêu giàu tại Việt Nam ước tính đã vượt ngưỡng 1.000 người.

TS Võ Trí Thành, chuyên gia kinh tế, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Quản lý trung ương (CIEM) khi trao đổi với PV Dân Việt cho rằng: "Tầng lớp trung lưu gia tăng nhanh chóng là yêu cầu tất yếu khách quan chúng ta phải bước sang một hình thái phát triển khác. Đó là xây dựng nền kinh tế chuyên sâu, với hàng hoá có giá cao, chất lượng tốt và thương hiệu nổi trội”.

Thực tế, sau năm 2022, khi thế giới bước qua đại dịch Covid-19, nhiều biến động kinh tế, chính trị thế giới làm thay đổi cấu trúc kinh tế, địa chính trị khu vực, quốc tế. Xu hướng bảo hộ ngày càng gia tăng, cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng quyết liệt, có nguy cơ đe doạ, làm trầm trọng hơn chuỗi sản xuất, liên kết giá trị, đòi hỏi tất cả các quốc gia cần tự chủ, lực lực, tự cường để phát triển, lớn mạnh.

Đáng chú ý, sau nhiều thập kỷ tăng trưởng ổn định và hướng nền kinh tế xuất khẩu, Việt Nam đã xây dựng được nền kinh tế bằng nội lực sẵn có, nền móng một số ngành, lĩnh vực như điện, công nghệ thông tin, khai khoáng, điện tử, chế tạo máy với nhiều doanh nghiệp hàng đầu khu vực như Vingroup, FPT, Viettel, PVN…

Bên cạnh đó, chúng ta có kỳ vọng sẽ xây dựng được các trung tâm thu hút vốn, thí điểm cơ chế mở để phát triển đất nước như trung tâm tài chính Đà Nẵng TP.HCM, Khu vực thương mại tự do Hải Phòng... đây là những cơ chế thí điểm để vượt trội, thu hút luồng vốn mới. Đây cũng là bài học mà nhiều nước đã làm được như Thâm Quyến, Thượng Hải (Trung Quốc); Incheon (Hàn Quốc), Singapore.

Các cơ chế đặc thù cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình ngày càng được bổ sung. Mới đây Bộ Chính trị, Quốc hội, Chính phủ ban hành nhiều Nghị quyết có tính chất bước ngoặc, trụ cột để giúp đất nước bước vào kỷ nguyên mới như Nghị quyết 66, Nghị quyết 57, Nghị quyết 68, Nghị quyết 98, Nghị quyết 138… về tinh gọn bộ máy, phát triển khoa học công nghệ, thúc đẩy kinh tế tư nhân và hiện thực hoá động lực tăng trưởng kinh tế đất nước.

Bên cạnh đó, Bộ Chính trị, Quốc hội, Chính phủ cũng ban hành nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, chuyên biệt để thực sự vận hành Nhà nước kiến tạo như: Cơ chế đặc thù cho đường bộ cao tốc, điện hạt nhân Ninh Thuận, đường sắt cao tốc Bắc Nam, đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; cơ chế đặc biệt để Hà Nội, TP.HCM phát triển các dự án lớn, cấp bách, cơ chế đặc thù cho trung tâm tài chính quốc tế TP.HCM, Đà Nẵng, Trung tâm thương mại tự do Hải Phòng…. các mô hình phát triển mới (như Khu Thương mại Tự do - FTZ, mô hình Phát triển Đô thị theo Định hướng Giao thông Công cộng - TOD). Đây là động lực pháp lý quan trọng để giải phóng tiềm năng tăng trưởng của các trung tâm kinh tế.

Những thách thức thời đại cần lời giải sớm

Mặc dù có nhiều thuận lợi, nhưng Việt Nam trong những thập niên tới sẽ đối diện với hàng loạt thách thức thời cuộc, từ bên trong lẫn bên ngoài đòi hỏi những lãnh đạo giỏi, chính sách được thực thi hiệu quả và nguồn lực toàn dân, toàn diện.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, nguyên thành viên Ban Nghiên cứu của các cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, Phan Văn Khải: TP. Hà Nội, TP.HCM là hai trung tâm kinh tế nhưng cũng là hai thành phố có mật độ dân số cao nhất nhì cả nước (8-10 triệu dân), mật độ gấp 5-10 lần so với các đô thị khác.

Ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, giá bất động sản tăng cao, quy hoạch giao thông, đô thị bị phá vỡ… do sức ép dân số và mật độ dân số quá cao khiến cho hai đô thị này dù tăng trưởng cao nhưng sức ép an sinh, bền vững rất lớn.

Một vấn đề thách thức trong thập niên tới là Việt Nam phải có ngành điện phát triển vượt trội và cực thịnh. Năm 2023-2024, Việt Nam từng đối diện với thực tế thiếu điện cục bộ tại các thủ phủ tăng trưởng kinh tế như Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh. Thiếu hụt điện cục bộ xảy ra vào mùa khô không chỉ là thách thức lớn đối với tăng trưởng hiện nay mà còn rủi ro tương lai khi các trung tâm tăng trưởng lớn của kinh tế bước vào chu kỳ tăng trưởng chiều sâu, gia tăng sản lượng tiêu thụ điện.

Bên cạnh đó, chi phí logisstics của Việt Nam vẫn cao hơn từ 10-20% so với các quốc gia có vị thế tương đồng trong khu vực dù Việt Nam thừa hưởng nhiều cơ hội và điều kiện tự nhiên, vị trí chiến lược như 3/4 giáp biển, có nhiều cảng biển, vị trí tiếp giáp với đường hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới; đứng bên cạnh công xưởng toàn cầu - Trung Quốc…

Cũng trao đổi với PV, GS, TS Võ Đại Lược, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế - Chính trị thế giới cho rằng: Thách thức lớn nhất cho Việt Nam là quá trình làm mới động lực tăng trưởng và đổi mới mô hình tăng trưởng, từ cũ sang mới, từ thói quen đến thay đổi và năng lực thực thi của chính quyền, cơ sở.

"Một thể chế phát triển hiện đại đòi hỏi phải rũ bỏ tư duy "xin - cho", lấy thực thi làm thước đo hiệu quả. Trước đây, việc thực thi bị coi là "khâu yếu nhất” dù chúng ta có hàng loạt chính sách hay, chủ trương đúng nhưng cách làm dở, sai lệch, cứng nhắc hoặc gần đây là chây ỳ, đá bóng trách nhiệm mà không xử lý, không giám sát được. Chúng ta thiếu công cụ đo lường, KPI tính toán do sự thiếu minh bạch và thiếu dữ liệu", ông Lược nhấn mạnh.

GS.TS Võ Đại Lược lưu ý, trong kỷ nguyên kinh tế dữ liệu, Nhà nước pháp quyền không thể vận hành bằng những báo cáo giấy chậm trễ. Chính vì vậy, công nghệ sẽ là cánh tay nối dài của Nhà nước trong quản lý hiệu quả. Việc cán bộ điều hành dựa trên dữ liệu thời gian thực giúp loại bỏ sự cảm tính trong thực thi công vụ. Khi mọi hành vi hành chính được số hóa, thước đo hiệu quả trở nên định lượng.

Trao đổi với PV Dân Việt, GS Hà Tôn Vinh, chuyên gia kinh tế - chính trị người Mỹ gốc Việt nhấn mạnh: Giới quan sát đều có chung nhận định, nền kinh tế Việt Nam đủ năng lực cả về quản trị lẫn tài chính để tích tụ đầu tư thực hiện các dự án chiến lược.

Ông Vinh cho rằng, giai đoạn hiện nay, sau nhiều năm tích luỹ vốn, quản trị tư duy, có hệ thống doanh nghiệp tư nhân tương đối lớn. Việt Nam cần tận dụng thời cơ này để bứt phá. Đó là sự lựa chọn cuối cùng để thay đổi vận mệnh quốc gia.

Vị chuyên gia nhấn mạnh, trong năm 2025 chứng kiến nhiều công trình lớn được đồng loạt khởi công, khánh thành, trong đó phần nhiều là công trình hạ tầng như đường cao tốc, sân bay, bến cảnh, dịch vụ… Đó là chỉ số cho thấy Việt Nam đã chủ động chuyển trạng thái từ bị động kêu gọi đầu tư để giải quyết công ăn việc làm sang chủ động kiến tạo không gian phát triển, tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới, còn dạng tiềm năng như: Logistics, kinh tế biển, công nghiệp - công nghệ cao và có thể là bán dẫn.

Về thách thức, chuyên gia Hà Tôn Vinh cho rằng: Lạm phát là vấn đề đáng lo ngại, quy luật phát triển của bất cứ quốc gia nào, hình thái kinh tế nào, tiền đẩy vào tăng trưởng, phát triển càng lớn thì lạm phát càng cao. Việt Nam cần chủ động đẩy tiền vào đầu tư những ngành có lợi thế giá trị gia tăng cao, bền vững thay vì để tiền chảy vào kênh tài sản, kênh trú ẩn như vàng, bất động sản. Về dài hạn, phải có biện pháp sàng lọc, đánh thuế với giao dịch vàng, bất động sản để dòng tiền đẩy vào sản xuất.

“Ở Mỹ, người giàu có tiền gửi ngân hàng cũng bị đánh thuế, còn cũng bằng số tiền gửi ngân hàng ấy, họ đem ra đầu tư phát triển, khởi nghiệp không bị đánh thuế, thậm chí còn được hưởng các ích lợi khác từ Chính phủ. Vậy nên, những nhà tư bản, triệu phú, tỷ phú Mỹ luôn đau đáu, trăn trở làm sao để “trốn đóng thuế” một cách hợp pháp bằng đem tiền đầu tư, khởi nghiệp, góp vốn vào quỹ mạo hiểm. Do đó, sức sáng tạo, phát triển của họ rất lớn. Tất nhiên”, GS Hà Tôn Vinh kể.

Theo ông Vinh, với các nước Á Đông, tài sản tích luỹ được coi là quyền tài sản của mỗi người, việc sử dụng quyền tài sản này vào mục đích đầu cơ vẫn chưa bị đánh thuế cao, do đó đã xuất hiện người giàu qua nhiều thế hệ, thậm chí những thế hệ sau chỉ cần được thừa hưởng của cải đã giàu có mà không phải kiếm tiền bằng sức lực của chính mình.

GS Vinh cho rằng, nhu cầu vốn cho tăng trưởng 2 con số chặng đường tới của Việt Nam là rất lớn, chưa từng xuất hiện bởi liền lúc Việt Nam thực hiện nhiều dự án lớn, chiến lược. Các địa phương cũng chạy đua để phát triển mạnh các dự án để tăng trưởng. Trong khi vốn là một trong những yếu tố Việt Nam còn rất thiếu.

Để khắc phục vấn đề này, dùng tiền đầu tư cho các dự án lớn, chiến lược, cần huy động vốn trong dân thông qua trái phiếu xây dựng đất nước. Bên cạnh đó, tăng cường sử dụng vốn vay trong nước để giữ an toàn nợ công, tránh vay nước ngoài thường gắn liền chuyển lạm phát, rủi ro chính trị và cài cắm các lợi ích khác.

×