Độc đáo ẩm thực xứ Mường ở Phú Thọ: Từ mâm cỗ lá đến vò rượu cần đắm say lòng khách

Hồn người Mường gói trọn trong mâm cỗ lá

Trong kho tàng 69 món ăn, đồ uống đa dạng của người Mường, mâm cỗ lá được xem là biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc nhất. Dù là dịp lễ tết, cưới hỏi, ma chay hay mừng nhà mới, cỗ lá luôn chiếm vị trí trang trọng.

Không dùng bát đĩa cầu kỳ, người Mường bày cỗ trên những tàu lá chuối xanh mướt, loại lá chuối rừng hoặc chuối ta non mềm đã được hơ qua lửa cho dậy mùi thơm đặc trưng của núi rừng. Theo quan niệm của người dân nơi đây, mâm cỗ có hình tròn là biểu tượng của trời, tượng trưng cho sự tròn trịa, đầy đặn.

Linh hồn của mâm cỗ lá chính là thịt lợn Mường, giống lợn được nuôi thả tự nhiên, ăn cây cỏ nên thịt săn chắc, ít mỡ và thơm ngọt. Quy tắc bày biện mâm cỗ cũng lắm công phu, thể hiện tôn ti trật tự và sự khéo léo của gia chủ. Lòng và tim gan lợn luộc chín được xếp đầu tiên, tiếp đến là thịt luộc, hấp và ngoài cùng là những miếng thịt nướng than hồng thơm phức.

Điểm xuyết giữa những món thịt là đĩa rau rừng đồ độc đáo. Món ăn này là sự kết hợp của hàng chục loại rau hái từ rừng và vườn nhà như rau đắng, lá đốm, quả vả non, hoa đu đủ đực.... Vị đắng, chát, ngọt, bùi của rau rừng hòa quyện với vị ngọt đậm đà của thịt lợn Mường, chấm cùng chút muối hạt dổi thơm nồng tạo nên một hương vị gây thương nhớ cho bất kỳ ai lần đầu thưởng thức.

Ẩm thực Mường không thể không nhắc đến sự tinh tế trong việc sử dụng gia vị, đặc biệt là hạt dổi và lá lồm. Nếu vùng trung du Lương Sơn nổi tiếng với món thịt trâu nấu lá lồm, nơi vị chua thanh của lá lồm quyện vào từng thớ thịt trâu ninh nhừ thì vùng núi đá vôi Kim Bôi, Lạc Thủy hay Lạc Sơn lại trứ danh với món gà đồi nấu măng chua hạt dổi.

Món gà nấu măng chua là minh chứng rõ nét cho nghệ thuật ẩm thực Mường. Măng tre tươi lấy từ rừng, thái nhỏ, ngâm nước suối và muối cho đến khi lên men chua dịu mà không vẩn chút váng nào. Thịt gà đồi dai thơm được xào săn với măng, ninh mềm, nhưng chìa khóa làm nên sự khác biệt lại nằm ở hạt dổi. Thứ hạt gia vị có mùi hăng và thơm đặc trưng tựa như hạt tiêu rừng này đã định hình nên bản sắc của món ăn, khiến thực khách khó lòng cưỡng lại.

Bên cạnh đó, cơm lam cũng là một nét chấm phá thú vị. Xuất phát từ món ăn mang theo khi đi nương rẫy, cơm lam giờ đây đã trở thành đặc sản, đặc biệt nổi tiếng ở vùng Mường Động (xã Kim Bôi). Gạo nếp nương thơm dẻo trộn nước cốt dừa, nhồi vào ống nứa bánh tẻ rồi nướng trên than hồng. Khi bóc lớp vỏ cháy sém, "troóng" cơm trắng ngần lộ ra, thơm lừng mùi tre nứa quyện vị béo ngậy của dừa, ăn kèm muối vừng giản dị mà thấm thía.

Chếnh choáng men say rượu cần

Sẽ là thiếu sót lớn nếu nói đến ẩm thực Mường mà bỏ qua rượu cần – thức uống biểu tượng xuất hiện trong sử thi "Đẻ đất đẻ nước". Vùng đất Mường Vang (xã Lạc Sơn) được xem là nơi sản sinh ra loại rượu trứ danh này.

Anh Bùi Văn Quý (xã Lạc Sơn), một người làm rượu lâu năm chia sẻ: “Bí quyết của vò rượu ngon nằm ở men lá. Men được làm từ các loại cây rừng như "nanh rề", húng lìu... trộn với gạo nếp nương và trấu sạch. Quy trình ủ men cầu kỳ, vào mùa lạnh phải mất hơn một tháng rượu mới ngấm và dùng được”.

Theo anh Quý, uống rượu cần là một nét văn hóa cộng đồng đẹp đẽ, người Mường chỉ uống rượu khi nhà có khách quý hoặc dịp lễ tết. Cách thưởng thức cũng rất nghệ thuật: đổ nước nóng vào trước để dậy mùi hương, sau đó mới thêm nước lạnh. Vị rượu ngọt, cay nhẹ, êm ái khiến người uống cảm thấy dễ chịu.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng di sản văn hóa Mường (phường Thống Nhất) cho biết, ngày nay những món ăn dân dã của người Mường không chỉ bó hẹp trong các bản làng mà đã trở thành "đại sứ văn hóa" thu hút du khách. Những giá trị ẩm thực như rượu cần, cơm lam, cỗ lá đã góp phần làm nên bản sắc riêng biệt, không thể nhầm lẫn của xứ Mường.

Trong bối cảnh phát triển du lịch, tỉnh cũng đang nỗ lực triển khai các đề án bảo tồn văn hóa Mường, gắn ẩm thực với du lịch cộng đồng để gìn giữ những giá trị truyền thống trước nguy cơ mai một. Đặc biệt, cơ hội quảng bá ẩm thực Mường càng rộng mở hơn với những định hướng liên kết vùng, đưa hương vị núi rừng trở thành điểm nhấn trên bản đồ du lịch vùng trung du miền núi Bắc Bộ.

Ẩm thực Mường, với sự mộc mạc nhưng tinh tế, như một lời mời gọi chân thành của người dân xứ Mường gửi đến du khách phương xa: "Miếng ngon thì nhớ niên, người hiền thì nhớ mãi".

×