Thứ gì treo trên vách nhà sàn của người Mường Hòa Bình (nay là tỉnh Phú Thọ) được xem như "báu vật"?

Trong không gian văn hóa đa dạng của vùng đất Hòa Bình cũ (nay là tỉnh Phú Thọ), nếu chiếc chiêng Mường được ví như tiếng nói của tâm hồn, thì cây nỏ chính là biểu tượng cho sức mạnh và bản lĩnh của người đàn ông vùng cao.

Đi dọc các bản Mường từ Bi, Vang đến Thàng, Động vào những ngày cuối năm, không khó để bắt gặp hình ảnh những bậc cao niên bên bếp lửa hồng, tỉ mẩn vót từng mũi tên, chỉnh từng cánh nỏ để chuẩn bị cho hội xuân.

Tuyệt kỹ làm chiếc nỏ thủ công từ núi rừng

Để tìm hiểu về nguồn gốc và cách thức tạo ra một cây nỏ đúng chất Mường, chúng tôi tìm về xóm Be, xã Quyết Thắng.

Trong nếp nhà sàn truyền thống, ông Bùi Văn Kin - một người am hiểu tường tận về phong tục địa phương, chia sẻ rằng chiếc nỏ xưa kia là vật bất ly thân của cha ông. Khi súng đạn chưa xuất hiện, nỏ chính là vũ khí tự vệ, bảo vệ bản làng khỏi thú dữ và là công cụ săn bắn để duy trì sự sống.

Chính vì vai trò quan trọng đó, người Mường không bao giờ đặt nỏ tùy tiện. Nỏ thường được treo ở vị trí trang trọng gần cửa cạnh cầu thang lên xuống, vừa để thuận tiện sử dụng khi có biến, vừa thể hiện sự tôn kính đối với báu vật gia đình.

Nhiều dòng họ coi cây nỏ như một "linh vật", chứng nhân cho dòng chảy lịch sử của cả một vùng đất.

Cách đó không xa, tại xóm Cóc, xã Kim Bôi, ông Bùi Văn Chương – một thợ làm nỏ có tiếng, vẫn miệt mài duy trì nghề truyền thống.

Theo ông Chương, một chiếc nỏ tốt không đơn giản chỉ là món đồ gỗ, mà là kết tinh của kinh nghiệm chọn lọc nguyên liệu và tri thức dân gian tích lũy qua nhiều đời.

Để có một cánh nỏ đủ sức bật, người thợ phải lặn lội lên những đỉnh đồi cao chọn những cây tre già, rắn chắc, chịu được thời tiết khắc nghiệt.

Tre chặt về tuyệt đối không được dùng ngay mà phải gác bếp hun khói ròng rã nhiều tháng trời để loại bỏ mối mọt và đảm bảo độ dẻo dai, không cong vênh. Thân nỏ thường được làm từ gỗ hồng bì – loại gỗ đặc trưng của vùng núi phía Bắc với đặc tính bền, ít nứt nẻ.

Công phu nhất là công đoạn làm dây nỏ và mũi tên. Dây nỏ được bện từ sợi cây gai, tuốt kỹ và quết nhựa lá thé để tăng độ săn chắc.

Mũi tên phải vót từ cây bương già hoặc cây lành hanh, đuôi gắn thêm lá dứa dại để khi bay đi đạt độ chính xác cao nhất. "Làm nỏ là một nghệ thuật. Phải hiểu tính nết của từng thớ gỗ, ngọn tre thì mới tạo ra được cây nỏ có hồn", ông Chương tâm đắc.

Sức sống của môn thể thao di sản

Những năm gần đây, khi đời sống kinh tế của bà con vùng Mường khởi sắc, phong trào tập luyện và thi đấu bắn nỏ cũng phát triển mạnh mẽ. Xưởng làm nỏ của ông Chương vào dịp giáp Tết luôn đỏ lửa và tất bật hơn bao giờ hết.

Khách hàng tìm đến ông không chỉ là những vận động viên chuyên nghiệp đặt nỏ thi đấu, mà còn có cả những người trẻ mua nỏ về treo trong nhà như một cách để giữ gìn bản sắc dân tộc.

Tại các hội xuân, thi bắn nỏ luôn là nội dung thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia nhất. Hình ảnh những chàng trai Mường khỏe khoắn trong bộ trang phục truyền thống, vai đeo nỏ, dáng đứng hiên ngang giữa sân hội đã tạo nên một nét đẹp văn hóa đặc sắc.

Không chỉ có nam giới, ngày nay nhiều phụ nữ, thiếu nữ Mường cũng cầm nỏ điêu luyện, bách phát bách trúng, xóa bỏ định kiến đây chỉ là môn thể thao dành riêng cho phái mạnh.

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn cây nỏ không chỉ dừng lại ở các ngày hội. Tại Hòa Bình cũ, nhiều câu lạc bộ bắn nỏ đã được thành lập, trở thành nơi giao lưu giữa các thế hệ. Các tay nỏ lão luyện không ngần ngại truyền dạy kỹ thuật ngắm bắn, cách giữ hơi thở cho lớp trẻ.

Nhờ sự tiếp nối đó, nhiều vận động viên bắn nỏ xuất thân từ các bản Mường đã giành giải cao tại các cuộc thi cấp tỉnh và quốc gia, đưa môn thể thao dân gian này vươn xa hơn.

Chiếc nỏ ngày nay không còn được dùng để săn bắn như xưa, nhưng giá trị biểu trưng của nó vẫn nguyên vẹn.

Nó là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, là biểu hiện của trí tuệ và tinh thần thượng võ của người dân miền núi.

Giữa nhịp sống hiện đại, âm thanh giòn giã của dây nỏ bật mạnh trong các hội thi đầu xuân như một lời khẳng định về sức sống bền bỉ của một "di sản" văn hóa sống.

Rời bản Mường khi nắng chiều đã nhạt, hình ảnh cây nỏ mùa xuân vẫn in đậm trong tâm trí chúng tôi. Đó không chỉ là vũ khí, mà là một phần hồn cốt, là niềm tự hào của mỗi người con đất Mường trên hành trình gìn giữ văn hóa dân tộc.

×