Góp ý dự thảo Văn kiện Đại hội XIV: Đột phá cho nông nghiệp, nông thôn, từ thể chế đến thu nhập nông dân

Tinh thần chung của Dự thảo Chương trình hành động là chuyển từ “nêu chủ trương” sang quản trị theo kết quả, có mục tiêu, có cơ quan chịu trách nhiệm và mốc thời gian thực thi.

Những điểm mới thật sự “mở khóa” tăng trưởng

Một là, khung thể chế cho nông nghiệp số – xanh – tuần hoàn. Dự thảo yêu cầu hoàn thiện đồng bộ chính sách về đất đai, đầu tư, bảo hiểm, PPP để thúc đẩy chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp – bước đi then chốt để đưa dữ liệu, công nghệ, truy xuất nguồn gốc… vào mọi khâu từ đồng ruộng tới thị trường.

Hai là, linh hoạt sử dụng đất lúa theo hiệu quả. Lần đầu nhấn mạnh “sử dụng hợp lý, linh hoạt đất trồng lúa”, cho phép chuyển đổi có kiểm soát diện tích hiệu quả thấp sang cây – con – công nghiệp hoặc mục đích khác đem lại giá trị cao hơn, nhưng vẫn bảo đảm an ninh lương thực.

Ba là, nâng cấp hợp tác xã (HTX) thời dữ liệu. Dự thảo xây dựng chính sách thu hút nguồn lực, chuyển đổi số, mở rộng thị trường cho kinh tế tập thể/HTX; đồng thời, có chương trình 1.000 doanh nghiệp tiên phong làm “đầu kéo” chuỗi liên kết. Đây là nền tảng để HTX trở thành “doanh nghiệp chuỗi”, chứ không chỉ là liên kết lỏng lẻo.

Bốn là, chỉ tiêu nông thôn mới – an sinh nông thôn lên chuẩn cao. Dự thảo đặt mục tiêu trên 90% xã đạt chuẩn nông thôn mới, 80% hộ nông thôn dùng nước sạch theo quy chuẩn, cùng các chỉ tiêu về giảm nghèo đa chiều, giảm phát thải, che phủ rừng… tạo “địa chỉ trách nhiệm” rõ ràng cho bộ, ngành và địa phương.

Năm là, mục tiêu tăng trưởng giai đoạn 2026–2030 có cấu trúc. Khu vực nông – lâm – thủy sản được đặt mục tiêu tăng 3,5%/năm, đồng bộ với mục tiêu GDP ≥10%, tạo dư địa để nông nghiệp đi từ tăng trưởng theo bề rộng sang tăng năng suất – giá trị.

Bối cảnh và cơ hội

Xuất khẩu nông lâm thủy sản năm 2024 lập kỷ lục. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu nông – lâm – thủy sản đạt 62,4 tỷ USD, thặng dư thương mại 18,6 tỷ USD – mức cao kỷ lục, với 11 nhóm hàng trên 1 tỷ USD và 7 nhóm vượt 3 tỷ USD. Đây là “lưới đỡ” cho tăng trưởng nông thôn khi giá trị gia tăng dịch chuyển mạnh vào chế biến và tiêu chuẩn chất lượng. Trụ cột cà phê, rau quả tăng tốc, năm 2024 ghi nhận 5,62 tỷ USD xuất khẩu cà phê – cao nhất lịch sử; giá xuất khẩu bình quân đạt kỷ lục trong 2024–đầu 2025. Ngành rau quả năm 2024 ước 7,2 tỷ USD; 9 tháng 2025 đã đạt 6,1 tỷ USD, hướng tới mốc mới cho cả năm. Đây là “đề bài” cho hạ tầng logistics lạnh, sơ chế – đóng gói, truy xuất nguồn gốc.

Mục tiêu nông thôn mới 2030 đã rõ. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu 90% xã đạt chuẩn nông thôn mới, 50% đạt chuẩn nâng cao, ≥20% kiểu mẫu; thu nhập cư dân nông thôn tăng 2,5–3 lần so với 2020. Mốc mục tiêu là cơ sở để sắp xếp lại nguồn lực đầu tư công – tư cấp xã, huyện, tỉnh.

Nước sạch nông thôn thách thức đo lường được. Đến cuối 2024, 74,2% hộ nông thôn sử dụng nước sạch đạt chuẩn; so với mục tiêu 80% vào 2030, dư địa cải thiện rõ ràng, nhưng cần chuyển từ cách làm “dự án” sang mô hình dịch vụ bền vững có giám sát chất lượng theo thời gian thực.

Cơ hội từ thị trường các-bon. Việt Nam đã khởi động giai đoạn thí điểm thị trường carbon (ETS) từ giữa 2025, dự kiến kéo dài đến 2028/2029 trước khi vận hành đầy đủ. Quy định cho phép bù trừ tối đa 30% bằng tín chỉ các-bon, là cơ chế để nông – lâm nghiệp tham gia MRV và bán tín chỉ (lúa giảm phát thải, trồng rừng, chăn nuôi ít phát thải…).

Khuyến nghị trọng tâm (2026–2030)

Ban hành “luật khung dữ liệu nông nghiệp” và chuẩn truy xuất quốc gia. Dự thảo đã nêu yêu cầu hoàn thiện chính sách cho nông nghiệp số; cần luật hóa 4 trụ cột: mở – chia sẻ dữ liệu nông nghiệp (đất, nước, thời tiết, sâu bệnh, tín chỉ các-bon) giữa bộ – tỉnh – HTX – doanh nghiệp; chuẩn truy xuất (GS1/ISO) gắn mã vùng trồng/đóng gói; bảo hộ dữ liệu của nông hộ/HTX; thanh toán – thương mại số cho nông sản.

Triển khai cơ chế “chuyển đổi đất lúa có kiểm soát” kèm Quỹ sinh kế. Xác định danh mục đất lúa kém hiệu quả để chuyển đổi sang mô hình giá trị cao hơn; lập Quỹ chuyển đổi sinh kế nông thôn (nguồn: đấu giá đất, ETS/các-bon, ngân sách tỉnh, ODA xanh) hỗ trợ đào tạo nghề, giống – thiết bị, bảo hiểm thời tiết.

Nâng cấp HTX lên “doanh nghiệp chuỗi” bằng 5 công cụ: Chuẩn hóa điều lệ – kiểm toán nội bộ; nhật ký điện tử/IOT đồng ruộng; kho lạnh – sơ chế dùng chung cấp cụm xã; bộ chỉ số ESG – phát thải cho HTX; bảo lãnh tín dụng để hấp thụ vốn dài hạn logistics lạnh. Kết nối 1.000 doanh nghiệp tiên phong (đầu kéo) với mạng HTX vệ tinh để ký hợp đồng chuẩn.

“Nước sạch nông thôn 80%”: chuyển từ đầu tư rời rạc sang dịch vụ. Xây khung giá nước có trợ giá mục tiêu theo địa hình – thu nhập; PPP nâng cấp nhà máy; cảm biến giám sát QCVN thời gian thực, công khai dữ liệu; thí điểm tín chỉ mê-tan từ xử lý nước thải/chăn nuôi để bổ sung nguồn lực.

“Hộp công cụ các-bon” cho nông dân và HTX. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát hành quy trình MRV cấp thửa ruộng (lúa SRP, cà phê, hồ tiêu, điều; trồng rừng), hướng dẫn đăng ký dự án tín chỉ, kết nối sàn ETS thí điểm; cho phép giao dịch – bù trừ theo hạn mức 30% như quy định.

Logistics – kiểm nghiệm – kiểm dịch đi trước một bước. Hình thành trung tâm logistics nông sản cấp vùng (Bắc Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ), tuyến lạnh cửa khẩu/cảng; nâng cấp phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế để rút ngắn kiểm nghiệm – kiểm dịch, giảm chi phí ẩn trong chuỗi lạnh, giữ nhịp tăng trưởng xuất khẩu 2024–2025.

Tăng năng suất lao động và dịch chuyển lao động nông thôn. Dự thảo đặt mục tiêu lao động nông nghiệp còn 20%, năng suất lao động bình quân tăng 8,5%/năm. Cần chuẩn kỹ năng số bắt buộc trong đào tạo nghề nông thôn; tín dụng vi mô/bảo lãnh cho doanh nghiệp nhỏ ở nông thôn (chế biến – dịch vụ); cụm CN nông thôn sạch gắn đào tạo nghề; chính sách nhà ở – vận tải công cộng liên vùng để hỗ trợ dịch chuyển lao động.

Đưa “tiêu chí số – xanh” vào chuẩn nông thôn mới nâng cao/kiểu mẫu. Bổ sung các chỉ số: tỷ lệ hợp đồng nông sản số hóa, tỷ lệ chuỗi có truy xuất, tỷ lệ HTX đạt chuẩn quản trị, diện tích canh tác giảm phát thải. Đồng pha với mục tiêu 2030 (90% xã đạt chuẩn; 50% nâng cao; ≥20% kiểu mẫu).

Bảo hiểm nông nghiệp: từ thí điểm sang phổ cập có trợ phí mục tiêu. Ràng buộc tín dụng nông nghiệp với yêu cầu mua bảo hiểm thời tiết/dịch bệnh; trợ phí ở vùng rủi ro cao; dùng dữ liệu vệ tinh – cảm biến làm căn cứ bồi thường tự động để giảm tranh chấp, tăng hấp dẫn cho doanh nghiệp bảo hiểm. Cơ sở chính sách đã được Dự thảo mở “cửa”.

Chế biến sâu tại nguồn – tăng giá trị ở nông thôn. Ưu tiên dự án rang xay cà phê đặc sản, sấy lạnh – cô đặc rau quả, chiết xuất phụ phẩm thủy sản (collagen/gelatin), tinh dầu quế – hồi, tiêu chuẩn bao bì xanh. Kỷ lục xuất khẩu 2024 cho thấy dư địa lớn nếu đẩy mạnh chế biến – tiêu chuẩn hóa.

Năm việc cấp tỉnh / xã có thể làm ngay

Công bố bản đồ đất lúa kém hiệu quả và danh mục chuyển đổi có kiểm soát; thiết lập Tổ công tác Quỹ sinh kế hỗ trợ nông dân chuyển mô hình.

Thí điểm 3–5 HTX “số – xanh – tuần hoàn”/tỉnh, có doanh nghiệp đỡ đầu; vận hành dashboard minh bạch chi phí – chất lượng – phát thải.

Đề án nước sạch nông thôn 2026–2030: khung giá – trợ giá mục tiêu; PPP nâng cấp nhà máy; cảm biến giám sát công khai dữ liệu thời gian thực.

MRV các-bon cấp xã cho lúa/cà phê/rừng trồng; đăng ký dự án tín chỉ, sẵn sàng giao dịch bù trừ theo khung ETS thí điểm.

Trung tâm logistics nông sản cấp vùng kết nối vùng nguyên liệu – sơ chế – cửa khẩu/cảng; nâng cấp phòng kiểm nghiệm/kiểm dịch đạt chuẩn quốc tế.

Dự thảo lần này đặt đúng “bài toán” và gợi đúng cách làm: thể chế hóa nông nghiệp số – xanh – tuần hoàn; linh hoạt đất lúa; nâng cấp HTX; tiêu chí nông thôn mới hướng vào chất lượng sống và thu nhập nông dân.

Số liệu mới nhất cho thấy nông nghiệp Việt Nam đủ sức bật (kỷ lục xuất khẩu 2024, chuỗi rau quả – cà phê tăng tốc), nhưng để bền vững và giàu có cần chuyển dứt khoát sang quản trị theo kết quả: mọi mục tiêu đều có dữ liệu đo lường, có trách nhiệm thực thi, có động lực kinh tế (ETS, tín chỉ các-bon, truy xuất – hợp đồng số). Khi nhà nước kiến tạo – doanh nghiệp tiên phong – HTX chuyên nghiệp – nông dân số cùng đứng trong một chuỗi minh bạch, nông thôn Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn mới: giàu, xanh và đáng sống – đúng tinh thần của Dự thảo.

×