Hoàng đế kiến tạo nên mỹ học thịnh thế của nhà Tống, nhưng đánh mất đế quốc chỉ trong 1 đêm là ai?

Hoàng đế kiến tạo nên mỹ học thịnh thế của nhà Tống, nhưng đánh mất đế quốc chỉ trong 1 đêm là ai?

Tháng Giêng năm 1100, Tống Triết Tông băng hà. Do không có con nối dõi, việc ai sẽ kế vị lập tức trở thành vấn đề hệ trọng nhất triều đình nhà Tống. Tể tướng Chương Đôn đề cử hai ứng viên: Thân vương và Giản vương. Thân vương là con trưởng của Tống Thần Tông, nhưng mắt kém; còn Giản vương là em ruột của Tống Triết Tông, cùng mẹ sinh ra.

Người nắm quyền quyết định khi ấy là Hướng Thái hậu. Bà không có con, nên có những toan tính riêng: “Thân vương tướng mạo không đoan chính, liệu tâm tính có chính trực? Còn nếu chọn Giản vương, chẳng phải người thiếp kia lại sinh ra hai hoàng đế hay sao?” Không thể chấp nhận điều đó, bà quyết định chọn một người mình ưa thích: Đoan vương Triệu Cát – con trai thứ mười một của Tống Thần Tông.

Chương Đôn lập tức phản đối: “Đoan vương tính tình khinh suất, không thể làm chủ thiên hạ.” Nhưng các đại thần khác như Tăng Bố, Thái Biện, Hứa Tương đều là những người tinh tường, biết thuận theo ý trên, nên đồng loạt ủng hộ quyết định của Thái hậu. Thế là, Triệu Cát 19 tuổi lên ngôi, sử gọi là Tống Huy Tông.

Ngay sau khi đăng cơ, Triệu Cát đặt ra mục tiêu: chấm dứt cuộc đấu tranh phe phái kéo dài từ thời cải cách của Vương An Thạch. Ông ban hành hàng loạt chính sách, thể hiện khí tượng mới của triều đại: yêu cầu quan lại tiến cử người giám sát triều chính, phục chức cho những nhân vật bị thất sủng như Phạm Thuần Nhân, điều chuyển Tô Thức về nội địa, chú trọng chăm sóc y tế cho dân nghèo, đồng thời từ chối nhận cống phẩm xa xỉ để làm gương. Những động thái ấy khiến cả triều đình đều tán thưởng.

Thực chất, chính trường nhà Tống chia thành hai phe: “tân đảng” ủng hộ cải cách và “cựu đảng” bảo thủ. Khi lợi ích chưa bị đụng chạm, ai cũng ủng hộ nhà vua; nhưng khi liên quan đến sinh tử, không phe nào muốn bị gạt bỏ. Tể tướng Tăng Bố từng khuyên: “Hai bên đều có lý, bệ hạ nên dung hòa, tuyệt đối không nên sa vào tranh chấp.”

Triệu Cát không trực tiếp dấn thân vào cuộc đấu đá ấy, mà tìm một “người đại diện” – đó là Thái Kinh. Thái Kinh là kiểu quan trường lão luyện, biết cách lấy lòng hoàng đế, lại tự định vị mình như một “công cụ” trung thành tuyệt đối. Ông ta vừa giúp nhà vua củng cố quyền lực, vừa đàn áp phe đối lập. Năm 1102, Thái Kinh được bổ nhiệm làm tể tướng, thao túng triều chính theo ý vua, còn Triệu Cát thì đứng trên cao làm “trọng tài”, rảnh tay theo đuổi lý tưởng của mình.

Lý tưởng ấy mang tên “Phong hanh dự đại” – tức thiên hạ thái bình, vạn sự tốt đẹp.

Chính sách đầu tiên được triển khai mạnh mẽ là phúc lợi xã hội. Nhà Tống vốn đã có truyền thống cứu trợ người nghèo, nhưng đến thời Tống Huy Tông mới được mở rộng trên quy mô toàn quốc. Năm 1102, triều đình ra lệnh lập “An Tế phường” tại các địa phương để chữa bệnh miễn phí cho dân. Quan lại quản lý còn được thưởng nếu tỷ lệ tử vong thấp. Chỉ 20 ngày sau, lại lập “Cư dưỡng viện” – nơi cung cấp ăn, mặc, ở cho người già cô độc, góa bụa và trẻ mồ côi. Năm 1104, lập “Lậu Trạch viên” để chôn cất người chết không nơi nương tựa, mỗi người đều có quan tài và mộ phần tử tế.

Song song với đó là cải cách giáo dục. Theo đề xuất của Thái Kinh, triều đình mở trường học khắp các châu huyện, quy định số lượng học sinh cụ thể và gắn với chế độ thưởng phạt. Hệ thống giáo dục phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là Thái học – nơi đào tạo nhân tài cao cấp, có thời điểm lên tới hơn 200.000 học sinh. Những người xuất sắc có thể trực tiếp được bổ nhiệm làm quan, mở ra con đường tiến thân ngoài khoa cử.

Tuy nhiên, điều làm nên dấu ấn đặc biệt của Triệu Cát lại nằm ở lĩnh vực nghệ thuật. Xuất thân hoàng gia, ông sớm say mê thư pháp, hội họa. Sau khi kế vị, ông kết hợp nhiều phong cách, sáng tạo nên “Sấu kim thể” – lối chữ thanh mảnh, sắc bén như dao, vừa lạnh lẽo vừa mang vẻ đẹp độc đáo. Tác phẩm “Nùng phương thi thiếp” là minh chứng tiêu biểu, kết hợp hài hòa giữa thơ, thư pháp và hội họa.

Trong hội họa, ông phát triển dòng tranh công bút hoa điểu, chú trọng cả hình lẫn thần. Ông thường xuyên quan sát thực tế, thậm chí chỉ vẽ mắt chim bằng sơn đặc biệt sau cùng để tạo thần thái. Dưới sự bảo trợ của ông, họa viện được thành lập, tổ chức thi tuyển nghiêm ngặt, đào tạo ra nhiều danh họa như Vương Hy Mạnh – tác giả “Thiên lý giang sơn đồ”, Trương Trạch Đoan với “Thanh minh thượng hà đồ”.

Ngoài ra, Triệu Cát còn thúc đẩy nghệ thuật gốm sứ, đặc biệt là “Nhữ diêu” với màu “thiên thanh” nổi tiếng. Những sản phẩm này quý giá đến mức mỗi lò chỉ cho ra vài món, và đến nay vẫn được xem là bảo vật vô giá.

Ông cũng cho xây dựng “Cấn Nhạc” – khu vườn hoàng gia xa hoa, hội tụ kỳ hoa dị thạch từ khắp nơi, thể hiện đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và cảnh quan.

Đến năm 1122, Triệu Cát tin rằng mình đã kiến tạo một thời thịnh trị: kinh tế phồn vinh, dân số gần trăm triệu, văn hóa nghệ thuật đạt đỉnh cao, đất nước ổn định.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở đó. Chỉ 5 năm sau, năm 1127, biến cố Tĩnh Khang xảy ra: quân Kim chiếm Biện Kinh, bắt hàng nghìn người hoàng tộc nhà Tống. Triệu Cát và con trai là Tống Khâm Tông đều bị bắt, nhà Bắc Tống diệt vong.

Nguyên nhân sâu xa không chỉ ở ngoại xâm, mà còn do sự thiếu quyết đoán của Triệu Cát. Khi giặc đến, ông thoái vị cho con rồi bỏ chạy, sau lại quay về tranh quyền, gây nên bất hòa cha con, làm rối loạn chiến lược kháng chiến. Nội bộ triều đình chia rẽ, quân đội thiếu phối hợp, dẫn đến thảm họa mất nước.

Nếu Triệu Cát sinh ra trong một gia đình bình thường, có lẽ ông chỉ là một nghệ sĩ tài hoa. Nhưng chính vì là hoàng đế, ông đã dùng tài năng ấy để tạo nên một nền mỹ học rực rỡ bậc nhất lịch sử Trung Hoa – rồi cũng chính sự yếu đuối và ích kỷ của mình đã chôn vùi tất cả.

“Phong hanh dự đại” – giấc mộng thịnh trị ấy, giống như nét chữ “Sấu kim thể”: đẹp đẽ, lạnh lẽo, và ẩn chứa một nỗi bi thương sâu sắc.

Ngàn năm trôi qua, chỉ còn lại một tiếng thở dài.

×