Khám phá những bí mật bên trong ngôi làng với môn nghệ thuật hơn 450 năm tuổi ở một vùng ven Thủ đô

Rối cạn Tế Tiêu có từ bao giờ?

Trong chuyến về Tế Tiêu (xã Mỹ Đức, Hà Nội) chúng tôi có dịp thưởng thức buổi biểu diễn rối cạn do nghệ nhân Phạm Công Bằng cùng các cộng sự biểu diễn.

Anh Bằng hiện là một trong số ít nghệ nhân còn gắn bó trọn vẹn với rối cạn ở Tế Tiêu, và được Nhà nước phong tặng Nghệ nhân ưu tú năm 2019.

Anh tâm sự, thuở nhỏ anh thường xuyên theo cha - Nghệ nhân Phạm Văn Bể - rong ruổi trong những chuyến lưu diễn khắp các làng quê. Những chuyến đi ấy vừa là kỷ niệm tuổi thơ, vừa là những bài học nghề đầu tiên. Để giờ đây anh có thể vận dụng tất cả những gì đã học để gìn giữ và phát triển nghề rối cạn.

"Cha chính là nguồn động lực, là chỗ dựa tinh thần lớn nhất để tôi kiên trì đến ngày hôm nay", anh Bằng kể.

Rối cạn Tế Tiêu xuất hiện từ những 1573, dưới thời Lê Trung Hưng. Nghề rối gắn với câu chuyện về một vị quan triều Lê được phân trở về vùng ven sông Đáy cùng dân khai hoang, phát triển nông nghiệp rồi từ sinh hoạt đời thường sáng tạo nên con rối.

Từ đó, rối cạn dần hiện diện trong đời sống tinh thần của người dân như một hình thức giải trí giản dị. Bắt đầu với những tích trò mộc mạc, phản ánh sinh hoạt làng quê, rối cạn Tế Tiêu dần được bồi đắp, tiếp nhận thêm yếu tố tuồng, chèo và dân ca. Qua thời gian, loại hình này hình thành một dáng vẻ riêng, vừa dân dã, vừa chặt chẽ về diễn xướng, trở thành sân khấu dân gian đặc trưng của vùng đất ven sông Đáy.

Thế nhưng trải qua nhiều biến động xã hội, lịch sử khiến nghề rối nơi đây đôi lần rơi vào gián đoạn. Phải đến giai đoạn 1954 - 1957, rối cạn Tế Tiêu mới được hồi sinh và tiếp tục được gìn giữ cho đến hôm nay.

Khác với nhiều phường rối khác, rối cạn Tế Tiêu không được biểu diễn trên mặt nước mà diễn ra hoàn toàn trên cạn. Chính không gian sân khấu khô ấy đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa nhiều yếu tố: sân khấu, quân rối, tích trò, kỹ thuật điều khiển, âm nhạc và nghệ thuật trình diễn.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP Hà Nội, trên địa bàn thành phố hiện có 6 di sản múa rối thì có tới 5 di sản rối nước. Duy nhất có phường rối Tế Tiêu có rối cạn. Rối cạn Tế Tiêu ra đời cách đây khoảng 400 năm, đến nay vẫn được người dân làng gìn giữ, phát triển.

Năm 2021, rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Anh Bằng cho biết, mỗi tiết mục là một tổng thể thống nhất, trong đó, người nghệ nhân không chỉ điều khiển con rối mà còn phải hóa thân vào nhân vật, phối hợp nhịp nhàng với các thành viên khác để tạo nên một màn diễn trọn vẹn.

Âm nhạc trong rối cạn Tế Tiêu cũng mang đậm chất Việt. Tiếng nhị, tiếng đàn tam, trống, não bạt hòa quyện cùng lời hát mộc mạc, khi khoan thai, khi dồn dập, tạo nên không khí vừa gần gũi, vừa trang trọng.

Phường rối Tế Tiêu lưu giữ được hàng nghìn con rối rất sinh động, trong đó có khoảng 100 con rối cổ. Trong hơn 100 tích trò của rối Tế Tiêu có hơn 20 tích trò là rối tuồng cha ông để lại như: Chém tá trích trong vở tuồng Sơn Hậu, Thoát Hoan chui ống đồng, Thạch Sanh chém trăn tinh, Thánh Gióng đánh giặc Ân... Ngoài rối tuồng, phường rối Tế Tiêu cũng biểu diễn cả rối chèo, ví, kịch...

Với anh Bằng làm rối không chỉ đòi hỏi đam mê, mà còn cần một sự kiên nhẫn hiếm thấy.

Từ việc lựa chọn tấm gỗ, tạo hình con rối, đục đẽo từng khớp tay, khớp chân, đến công đoạn sơn vẽ tỉ mỉ, cuối cùng là điều khiển sao cho con rối “cử động” như có hồn.

"Biểu diễn rối chỉ thành công khi sau mỗi buổi biểu diễn, người ta chỉ biết đến con rối có điểm gì đặc biệt, có màu sắc, cử động ra sao… chứ không phải người điều khiển nó là ai", anh Bằng bộc bạch.

Đau đáu nỗi lo giữ tinh hoa làng rối truyền thống hơn 450 năm tuổi

Năm 2001, nghệ nhân Phạm Công Bằng nhận thấy loại hình nghệ thuật này dần mai một, nhiều thế hệ trong làng đã dần quên đi sự tồn tại của con rối cạn. Anh đã cùng cha dựng nên sân khấu thủy đình ngay tại quê nhà để vừa biểu diễn với mục đích kinh tế vừa giữ gìn và phát triển loại hình Rối cạn.

Anh kể, bản thân gặp nhiều khó khăn trên con đường này, bởi nghề rối cạn kén người làm, kén cả người xem. Thù lao của các buổi biểu diễn cũng không được khấm khá là bao. Anh phải vừa kết hợp nghề phụ và biểu diễn để kiếm đủ chi phí sinh hoạt cho gia đình.

Ban ngày sửa làm công việc sửa chữa đồ điện lạnh, ai nhờ sửa cái gì, anh sửa cái đấy: ấm siêu tốc, quạt điện, nồi cơm…. còn ban đêm anh lại về nhà đục đẽo tỉ mỉ từng con rối từ gỗ xoan, gỗ sung để chuẩn bị cho các buổi biểu diễn.

Vợ anh, chị Nguyễn Thị Hường từng phản đối việc chồng làm nghề biểu diễn rối cạn. Chị chứng kiến chồng vừa gồng gánh áp lực kinh tế, vừa phải đối mặt với áp lực giữ nghề. Nhưng chính sự bền bỉ và kiên trì của anh đã thuyết phục được chị. Giờ đây chính chị đã trở thành chỗ dựa vững chắc để anh yên tâm theo nghề, tiếp tục giữ gìn một phần văn hóa dân gian tưởng chừng mong manh nhưng đầy sức sống ấy.

Được sự ủng hộ từ chính người vợ cùng gia đình và người thân. Anh Bằng đã đứng lên dẫn dắt phường rối Tế Tiêu, cùng 18 cộng sự của mình quyết tâm đưa rối cạn Tế Tiêu tiếp cận nhiều hơn đối với công chúng.

Để làm được điều này, anh và phường rối linh hoạt kết hợp, hợp tác với các lễ hội truyền thống, chương trình du lịch, sự kiện văn hóa ở địa phương và nhiều nơi khác.

Đặc biệt, rối cạn được đưa vào trường học như một hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh trực tiếp tiếp xúc, quan sát và thử điều khiển quân rối.

Bên cạnh việc giữ gìn các tích trò cổ, phường rối đã sáng tạo thêm những tiết mục mới vừa mang hơi thở đương đại vừa phản ánh đời sống hôm nay nhưng vẫn giữ tinh thần dân gian.

Cũng từ đấy rối cạn nói riêng và làng Tế Tiêu nói chung được mọi người chú ý và yêu thích nhiều hơn.

Ngoài ra để duy trì việc sinh nghề, nối nghiệp hằng năm, phường rối còn mở các lớp truyền nghề, trải nghiệm cho học sinh trong vùng. Sự quan tâm của chính quyền địa phương cũng góp phần tiếp sức cho làng nghề.

Xã Mỹ Đức đang đầu tư xây dựng thủy đình mới, tạo không gian sinh hoạt, tập luyện cho phường rối. Những hỗ trợ ấy không chỉ mang ý nghĩa vật chất, mà còn là sự ghi nhận đối với một di sản văn hóa đã gắn bó lâu đời với vùng đất này.

×