Làm kinh tế dưới tán rừng: Trồng dược liệu, nuôi con đặc sản, hút du khách đến xem, nông dân tăng thu nhập 20-40%

Chiều 11/11, tại Vườn Quốc gia Ba Vì (Hà Nội), Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức tọa đàm: "Kết nối bảo tồn rừng và sinh kế cộng đồng tại vùng đệm các Vườn quốc gia - Kinh nghiệm và bài học từ thực tiễn".

Tăng thu nhập 20-40%, giảm phụ thuộc khai thác rừng

Việt Nam hiện có 176 khu rừng đặc dụng, trong đó, có 34 Vườn quốc gia, 56 khu dữ trữ thiên nhiên, 14 khu bảo tồn loài - sinh cảnh, 54 khu bảo vệ cảnh quan và 9 khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học, với tổng diện tích 2,37 triệu ha.

Tuy nhiên, vùng đệm của các khu rừng đặc dụng và Vườn quốc gia - nơi sinh sống của hàng triệu người dân, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số vẫn là khu vực dễ bị "tổn thương" về kinh tế - xã hội.

Theo UNDP (năm 2022), tỷ lệ hộ nghèo ở nhiều vùng đệm vẫn cao, gấp 1,5-2 lần mức trung bình cả nước, trong khi cơ hội tiếp cận đất đai, việc làm phi nông nghiệp và dịch vụ xã hội còn hạn chế.

Áp lực sinh kế khiến một bộ phận người dân vẫn phụ thuộc đáng kể vào khai thác lâm sản ngoài gỗ, săn bắt, canh tác nương rẫy và chăn thả gia súc trong rừng, gây hại ảnh hưởng trực tiếp đến tài nguyên rừng và công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

Trước thực tế đó, thời gian qua nhiều mô hình phát triển sinh kế gắn với bảo tồn tài nguyên rừng đã được triển khai tại các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên trên khắp cả nước. Điển hình như: mô hình nông - lâm kết hợp bền vững tại các Vườn quốc gia Ba Vì, Bạch Mã, Pù Mát, Yok Đôn, Kon Ka Kinh.

Kết quả cho thấy các mô hình mang lại hiệu quả rõ rệt: độ che phủ cây xanh duy trì ổn định, phát thải khí nhà kính giảm, thu nhập hộ tăng 20-40% so với sản xuất đơn thuần. Ngoài ra, việc áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững (VietGAP, hữu cơ, FSC) góp phần nâng cao giá trị kinh tế và tính cạnh tranh của sản phẩm vùng đệm.

Mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng ở Vườn quốc gia Ba Vì, Hoàng Liên, Cúc Phương, Pù Mát, Bạch Mã và Kon Ka Kinh. Các loài dược liệu được trồng phổ biến là ba kích tím, sa nhân tím, đinh lăng, đương quy... có giá trị kinh tế cao.

Các mô hình giúp thu nhập hộ dân tăng trung bình 1-1,5 lần so với canh tác nông nghiệp truyền thống.

Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng được triển khai thành công tại Vương quốc gia Cúc Phương, Ba Vì, Phong Nha - Kẻ Bàng, Cát Tiên, Bidoup - Núi Bà... doanh thu bình quân góp phần cải thiện sinh kế cộng đồng, tỷ lệ người dân tham gia quản lý, bảo vệ rừng tăng rõ rệt.

Mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) gắn với sinh kế cộng đồng được triển khai ở Sơn La, Lâm Đồng, Huế, Nghệ An, Đắk Lắk... thu nhập tăng, người dân giảm phụ thuộc vào khai thác rừng, hình thành quỹ cộng đồng để đầu tư vào sản xuất nông - lâm kết hợp.

Tại Vườn Quốc gia Ba Vì, loạt các mô hình được triển khai trong vùng đệm mang lại hiệu quả cao. Đơn cử như mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng ở xã Suối Hai, xã Ba Vì, thu nhập 80-100 triệu đồng/ha/năm; mô hình nuôi ong dưới tán rừng ở xã Suối Hai, xã Ba Vì, quy mô 30-100 đàn ong, thu nhập 50-70 triệu đồng/hộ/năm; mô hình trồng rừng sản xuất kết hợp chăn thả, giúp tăng thu nhập 2-3 lần so với trồng rừng đơn thuần; mô hình du lịch sinh thái cộng đồng ở xã Suối Hai, tạo việc làm cho phụ nữ, thanh niên, nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng...

Theo ông Hoàng Văn Hồng - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, bên cạnh kết quả đạt được, quá trình triển khai kết nối bảo tồn - sinh kế vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Đơn cử như thiếu cơ chế đồng bộ giữa bảo tồn, phát triển và giảm nghèo, dẫn đến sự chồng chéo trong quản lý vùng đệm.

Nguồn lực đầu tư và hỗ trợ kỹ thuật cho cộng đồng còn hạn chế, nhất là khu vực xa trung tâm; năng lực tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường của các hộ còn yếu, sản phẩm từ rừng chủ yếu tiêu thụ ở quy mô nhỏ, thiếu chứng nhận bền vững.

Công tác giám sát hiệu quả mô hình sinh kế còn thiếu tiêu chí thống nhất về kinh tế, xã hội và môi trường.

Hoàn thiện khung chính sách, tăng hỗ trợ

Theo ông Hồng, để tăng cường mối liên kết bảo tồn - sinh kế - phát triển bền vững cần hoàn thiện khung chính sách về đồng quản lý, chia sẻ lợi ích và khuyến khích đầu tư vào sinh kế xanh, bảo tồn thiên nhiên và kinh tế tuần hoàn trong vùng đệm; xây dựng và nhân rộng mô hình sinh kế dựa vào hệ sinh thái.

Tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ sinh thái, mô hình carbon rừng và hệ thống giám sát sinh kế - môi trường; phát triển mạng lưới hợp tác giữa các Vườn quốc gia, doanh nghiệp và tổ chức xã hội; đẩy mạnh giáo dục, truyền thông và nâng cao năng lực cộng đồng.

Đồng quan điểm, bà Đồng Thị Thanh, Trường Đại học Lâm nghiệp cho rằng, cần hoàn thiện khung pháp lý và chính sách quản lý vùng đệm phù hợp với đặc thù của các vùng sinh thái.

Tăng cường hợp tác liên ngành và đa bên giữa các cơ quan quản lý nhà nước Vườn quốc gia, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư; xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các mô hình sinh kế bền vững, đặc biệt, ưu tiên các hộ nghèo, dân tộc thiểu số và nhóm dễ bị tổn thương..

Đồng thời phát triển các mô hình nông - lâm kết hợp bản địa phù hợp với điều kiện sinh thái đa dạng vùng đệm; lồng ghép các dịch vụ hệ sinh thái trong quy hoạch và phát triển sinh kế; tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức và kỹ năng cho cộng đồng.

Còn theo ông Đỗ Thanh Hùng, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Ba Vì, để thúc đẩy phát triển các mô hình dưới tán rừng cần đẩy mạnh hỗ trợ kỹ thuật và vay vốn ưu đãi cho người dân; xây dựng chuỗi giá trị cho sản phẩm rừng (mật ong, dược liệu, sản phẩm OCOP...).

Đào tạo, tập huấn quản lý rừng cộng đồng, nâng cao năng lực tổ nhóm; liên kết doanh nghiệp - người dân trong tiêu thụ sản phẩm.

Gợi mở một số mô hình có thể làm dưới tán rừng, TS. Lại Thanh Hải - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Lâm Sinh cho hay, ở một số Vườn quốc gia đang trồng rất hiệu quả cây trà hoa vàng, cà gai leo..., bà con ở khu vực vùng đệm Vườn quốc gia Ba Vì có thể áp dụng.

Cũng theo ông Hải, để có thể tiêu thụ sản phẩm được thuận lợi, xây dựng thương hiệu, bà con cần phải có tiêu chuẩn cơ sở và tiêu chuẩn Quốc gia. Để có thị trường, bà con phải xây dựng vùng nguyên liệu đủ lớn, từ đó đầu tư máy móc, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất.

Bổ sung thêm, ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho biết, bà con nên cần kết hợp trồng rừng với chăn nuôi, trong đó, có một số đối tượng nuôi mang lại thu nhập cao, thị trường đang có nhu cầu lớn như: nuôi trâu, bò, dúi, cầy hương, nhím, don...

×