Lũ lụt trên diện rộng ở miền Trung, một giáo sư hiến kế "mua dung tích phòng lũ của các hồ thủy điện"

Những ngày qua, do mưa lớn kéo dài ở các tỉnh ở miền Trung khiến các hồ chứa thủy điện phải đồng loạt xả lũ.

Đặc biệt, chiều 19/11, do mưa lớn kéo dài khiến lưu lượng nước đổ về hồ thủy điện Ba Hạ (Đắk Lắk) tăng nhanh, buộc hồ thủy điện này phải mở 12 cửa xả tràn, lúc 16 giờ tổng lượng xả là 16.100 m3/s - mức cao nhất từ trước đến nay.

Sáng 20/11, Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia cho biết, lũ trên nhiều sông miền Trung đã vượt báo động 3, vượt đỉnh lũ lịch sử nên dự báo ngập lụt tiếp tục lan rộng ở 6 tỉnh, thành phố: Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa.

Liên quan đến việc các hồ thủy điện đồng loạt xả lũ khiến ngập lụt diễn ra trên diện rộng ở các tỉnh miền Trung, PV Dân Việt đã có cuộc trao đổi nhanh với GS.TS Nguyễn Quốc Dũng – Chủ tịch Hội đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam.

Theo ông Dũng, đầu tiên phải có cái nhìn tổng thể về quy trình vận hành liên hồ chứa và lưu vực sông. Hồ thủy điện có vai trò đảm bảo an ninh năng lượng và điều tiết, kiểm soát lũ cho hạ du. Vì vậy, cần phải đảm bảo cân bằng hai vai trò này.

Trước đây, khi thiết kế quy trình vận hành hồ chứa, chúng ta chưa tính đến việc ngập lụt ở hạ du. Đến khoảng năm 2010 đến 2012, thì mới bắt đầu yêu cầu quy trình vận hành liên hồ chứa phải kiểm soát mực nước hạ du.

Hiện nay, cả nước có 11 quy trình vận hành liên hồ chứa được áp dụng trên các lưu vực sông lớn như: sông Hồng, sông Mã, sông Cả, sông Hương, sông Vu Gia - Thu Bồn, sông Trà Khúc, sông Kôn - Hà Thanh, sông Ba, sông Sê San, sông Serepok và sông Đồng Nai.

Tuy nhiên, theo ông Dũng, quy trình vận hành liên hồ chứa của chúng ta vẫn đang hơi “cứng” cả về không gian và thời gian.

Về không gian, mỗi nhánh sông đều có một đặc điểm lưu vực, lượng mưa khác nhau, trong khi mỗi khi có mưa lớn, nước chỉ dồn về một lưu vực, khiến lượng nước về hồ tăng nhanh. Trong khi đó, ở các nước trên thế giới vận hành hồ chứa chỉ đi theo từng con sông.

"Hệ thống sông mỗi lưu vực có đặc thù riêng, trong hệ thống hồ chứa, mỗi hồ chứa có những mục tiêu khác nhau, do đó cách tiếp cận mỗi nơi phải khác.

Nhìn chung, chúng phụ thuộc vào đặc điểm địa hình, địa chất khí hậu, đặc điểm mưa của từng lưu vực sông, các mục tiêu khác nhau của hệ thống hồ chứa, từ đó mới có thể đưa ra các phương án vận hành cụ thể phù hợp cho mỗi lưu vực khác nhau", GS.TS Nguyễn Quốc Dũng nói.

Về thời gian, chúng ta vẫn “cứng nhắc” khi vào đầu và giữa tháng 11 hàng năm là bắt đầu quy trình tích nước của thủy điện để cho mùa khô năm sau và thủy lợi cũng vậy. Trong khi đó, mưa lũ đã dịch chuyển thời gian muộn hơn, dẫn đến quy trình đó không đáp ứng được.

Theo GS.TS Nguyễn Quốc Dũng, vấn đề quy trình vận hành liên hồ chứa hiện đang có những tồn tại và cần phải khắc phục một số vấn đề.

Một là, công tác dự báo. Ở các nước, phân ra có nhiều cấp, từ tổng thể là đài, trung tâm dự báo cấp quốc gia, sau đó, ở mỗi lưu vực sông đều có bộ phận dự báo về thủy văn (gọi là phòng thủy văn).

Ví dụ, Nhật Bản có 11 lưu vực sông thì tương ứng có 11 văn phòng thủy văn ở các địa phương. Từ căn cứ quan trắc trên thực địa để đưa ra dự báo sát với thực tế và họ phải đưa ra dự báo trước 3 ngày (72 giờ).

Hay như ở Trung Quốc, mỗi lưu vực sông đều có ban quản lý lưu vực sông.

Trong ban quản lý lưu vực sông có phòng thủy văn. Từ kết quả thực địa, kết hợp với dự báo của Trung ương, và của các đài dự báo quốc tế, công tác dự báo sẽ chính xác hơn.

Còn ở Việt Nam, ở các lưu vực sông đều không có phòng thủy văn. "Chúng ta thì chỉ dự báo “trong các ngày tới”, vì vậy, công tác ứng phó, phòng, chống lũ lụt, sơ tán người dân gặp nhiều khó khăn", ông nói.

Thứ hai, khi đưa ra dự báo rồi thì vận hành hồ chứa ra sao để hạn chế lũ cho hạ du? Người dân có quyền đặt câu hỏi tại sao các hồ thủy điện không xả nước trước, đến khi mưa lớn, nước về hồ nhiều thì mới xả?

GS Dũng cho hay, hiện nay, quy trình “xả nước trước để đón lũ” chưa quy định thành pháp lý. Đối với các hồ thủy điện, họ cũng phải làm theo quy trình, nếu sai thì họ bị phạt về kinh tế khi không đủ năng lượng phát theo đăng ký từ đầu năm. Các hồ thủy điện cũng phải "vừa làm, vừa nhìn", cân đong đo đếm, làm sao đảm bảo hồ chứa đủ nước để vận hành, chứ không phải người ta vô trách nhiệm. Còn xả trước là do “lệnh hành chính”.

Trong quá trình nghiên cứu, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam đang chuẩn bị đề xuất nhà nước có thể trích từ quỹ phòng chống thiên tai để "mua dung tích phòng lũ của các hồ thủy điện". Ví dụ như hồ thủy Hương Điền (TP. Huế), dung tích phòng lũ rất nhỏ, hầu như không có nhưng khi lũ lụt lớn, UBND cấp tỉnh lệnh phải hạ nước đón lũ thì rõ ràng sẽ tổn thất về kinh tế cho chủ hồ.

Chúng tôi tính toán, ở khu vực đồng bằng TP. Huế có diện tích khoảng 300km2, nếu giữ 300 triệu m3 nước trên hồ thì mực nước ở đồng bằng sẽ giảm được 1 mét nước lũ.

Còn nếu giữ được 1 tỷ m3 nước trên hồ thì đồng bằng giảm được 3 mét nước lũ. Như vậy, để thấy rằng tính toán để "đền bù cho chủ hồ là hoàn toàn khả thi nhưng hiện nay chúng ta chưa có chính sách này".

Thay vì tổn thất nhà cửa, xe máy, ô tô bị do lũ thì có thể "mua dung tích phòng lũ" để bù đắp cho chủ hồ. Để thực hiện được việc này, cần phải có chính sách để thể chế hóa, tính toán về kinh tế - kỹ thuật, trách nhiệm của từng bên.

Thứ ba, vấn đề tích hợp các quy hoạch. Trong xây hạ tầng giao thông cần phải tính toán kỹ để khi xảy ra lũ thì nước có thể thoát nhanh nhất. Nếu đường bộ cao tốc và đường sắt cao tốc cứ chặn ngang miền Trung thì thoát lũ rất chậm. Các quy hoạch phải tiến hành rà soát lại, tính toán một cách toàn diện.

Câu chuyện ở Thái Nguyên cũng vậy, chống lũ không thể “duy ý chí” chỉ là đắp đê cao lên, thay vào đó phải tính toán, đầu tư và phải có không gian để lũ thoát nhanh, "tất cả nước không thể dồn vào một con sông nhỏ bé".

"Quy hoạch thủy lợi phòng chống thiên tai phải tích hợp với quy hoạch phát triển hạ tầng", GS Dũng cho hay.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh ứng dụng KHCN. Để dự báo chính xác phải ứng dụng các công nghệ mới vào công tác dự báo. "Mưa xuống rừng, từ rừng ra đến hồ, đập, từ đập xuống hạ du mất bao nhiêu thời gian. Rồi nước dồn về hồ, mở cửa van ra sao, dự báo vùng ngập lụt ở dưới hạ du sẽ đến đâu, điều này phải ứng dụng vào để tính toán cho chính xác".

Ở nước ngoài, họ đã ứng dụng bản đồ LBS (Location-Based Services) là một dịch vụ sử dụng thông tin vị trí địa lý để hiển thị thông tin. LBS kết hợp nhiều công nghệ như GPS, sóng di động (3G/4G, GSM) và Wi-Fi để xác định vị trí của thiết bị và hiển thị chính xác trên các bản đồ số. Trên bản đồ có thể nhìn thấy được người dân di tản ra sao qua vệ tinh đó – như vậy sẽ trợ giúp cho công tác sơ tán hiệu quả hơn. Quan điểm là phải làm cho từng lưu vực sông chứ không phải chỉ làm cho vùng miền Trung.

Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia, đến 21h ngày 20/11, đỉnh lũ trên sông Dinh Ninh Hòa tại trạm Ninh Hòa là 6,77m (14 giờ ngày 20/11), trên BĐ3 1,07m, vượt mức lũ lịch sử năm 1986 (6,58m) 0,19m; đỉnh lũ trên sông Cái Phan Rang tại trạm Phan Rang là 4,85m (09 giờ ngày 20/11), trên mức BĐ3 0,35m.
Trong 12 giờ tới, lũ trên sông Ba tiếp tục xuống và ở mức BĐ2-BĐ3; lũ trên sông Kôn tiếp tục xuống và ở dưới mức BĐ2; sông Krông Ana tiếp tục lên và ở trên mức BĐ3.
Trong 12-24 giờ tiếp theo, lũ trên sông Ba tiếp tục xuống và ở mức BĐ1-BĐ2; lũ trên sông Kôn tiếp tục xuống và ở trên mức BĐ1; sông Krông Ana lên chậm và ở trên mức BĐ3.

×