Mâm cỗ lá khổng lồ của người Mường Hòa Bình (nay là tỉnh Phú Thọ), ngon khỏi bàn cãi, quan trọng là ăn được bao nhiêu

Đi qua những triền núi trập trùng của xứ Mường, điều khiến thực khách nhớ nhất đôi khi không phải là cảnh sắc hùng vĩ mà lại là những mùi hương bình dị.

Đó là mùi khói bếp bảng lảng trong sương sớm, hương nếp nương quyện với mùi tre nứa cháy xém, hay vị chua thanh của lá lồm, cay nồng đặc trưng của hạt dổi, mắc khén.

Ẩm thực người Mường không cầu kỳ, phô trương nhưng lại có sức hút lạ kỳ, lặng lẽ níu chân người phương xa.

Tại các vùng Mường Bi, Vang, Thàng, Động (trước đây thuộc tỉnh Hòa Bình, nay thuộc địa phận tỉnh Phú Thọ sau khi sáp nhập), ẩm thực đã trở thành một phần không thể tách rời của bản sắc dân tộc.

Từ vò rượu cần, ống cơm lam đến mâm cỗ lá truyền thống, mỗi món ăn đều chứa đựng một câu chuyện về cách ứng xử với thiên nhiên và tín ngưỡng của đồng bào.

Hồn cốt dân tộc trong mâm cỗ bày trên lá chuối

Ẩm thực của người Mường hình thành từ môi trường sinh thái đa dạng, nơi rừng núi và ruộng đồng giao thoa.

Dựa vào những sản vật sẵn có từ tự nhiên, người Mường đã sáng tạo nên 69 món ăn, đồ uống khác nhau.

Nhiều món trong số đó không chỉ để no lòng mà còn là những bài thuốc dân gian quý báu giúp giải cảm, bồi bổ sức khỏe. Tất cả được tóm gọn qua câu tục ngữ mộc mạc: “Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui…”, phản ánh rõ nét lối sống đặc trưng của cư dân vùng cao.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường cho biết, mâm cỗ lá là linh hồn trong các dịp lễ hội, hiếu hỉ hay Tết truyền thống của người Mường.

Điểm khác biệt lớn nhất là toàn bộ thức ăn không được bày trên bát đĩa sứ mà sắp xếp ngay ngắn trên những tàu lá chuối rừng xanh mướt đã được hơ qua lửa cho dẻo và thơm.

Mâm cỗ lá thường bày các loại thịt lợn bản, lòng lợn luộc, cá suối đồ, chả cuốn lá bưởi và rau rừng.

Những miếng thịt lợn mán sau khi thui vàng lớp da sẽ được luộc hoặc nướng vừa chín tới, giữ nguyên độ ngọt tự nhiên.

Theo quan niệm của người Mường, việc bày cỗ trên lá chuối thể hiện sự trân trọng đối với mẹ thiên nhiên.

Khi ăn, mọi người cùng ngồi quây quần dưới sàn nhà, bốc bằng tay và chấm chung bát muối hạt dổi thơm nồng. Cách ăn này xóa nhòa mọi khoảng cách, giúp tình làng nghĩa xóm thêm bền chặt, sẻ chia.

Sự tinh tế của người phụ nữ Mường còn thể hiện ở cách sắp xếp mâm cỗ hài hòa về màu sắc và mùi vị. Ở đó, bữa ăn không đơn thuần là ẩm thực, mà là nghi thức văn hóa, là cách người Mường “kể” về nguồn cội và sự gắn bó giữa con người với núi rừng qua hàng ngàn năm.

Gìn giữ phong vị núi rừng gắn với phát triển du lịch

Bên cạnh mâm cỗ lá chủ đạo, xứ Mường còn có những đặc sản khác khiến du khách "ăn một lần là nhớ mãi".

Đầu tiên phải kể đến cơm lam ống nứa. Gạo nếp nương được ngâm kỹ, trộn cùng cùi dừa thái sợi, nhồi vào ống nứa rồi nướng trên bếp củi. Khi bóc lớp vỏ nứa cháy xém, phần cơm trắng dẻo tỏa hương thơm ngậy, ăn kèm muối vừng vừa giản dị vừa trọn vị.

Cầu kỳ hơn là món thịt trâu nấu lá lồm - món ăn mang vị chua thanh rất riêng. Thịt trâu sau khi thui kỹ, thái miếng vừa ăn sẽ được ninh cùng lá lồm và ớt đến khi mềm nát.

Món này không chỉ dùng để ăn với cơm hay bún mà còn có thể nấu thành cháo loãng để giải rượu, giải cảm hiệu quả.

Ở các vùng Mường tại Phú Thọ hiện nay, măng chua nấu gà cũng là món không thể thiếu. Gà thả vườn chắc thịt, ninh cùng măng chua suốt nhiều giờ trên bếp củi, trước khi ăn rắc thêm hạt dổi nướng giã nhỏ để tạo mùi thơm đặc trưng.

Đặc biệt, món rau rừng đồ với đủ loại lá như tầm bóp, hoa chuối, hoa đu đủ đực… mang đến vị đắng, chát, ngọt, bùi hòa quyện. Rau rừng đồ chấm cùng nước chấm làm từ lòng và mỡ cá xào tạo nên một hương vị độc bản của vùng cao phía Bắc.

Chị Nguyễn Thị Vui, một du khách từ Hà Nội chia sẻ sau chuyến trải nghiệm tại xã vùng cao Vân Sơn: “Ngồi quây quần bên mâm cỗ lá, nghe người bản địa kể chuyện về từng món ăn, tôi cảm thấy mình không chỉ là khách du lịch mà như đang sống trong không gian văn hóa thực thụ. Mọi thứ thật gần gũi và ấm cúng”.

Hiện nay, mâm cỗ lá và các món ăn truyền thống của người Mường đang trở thành sản phẩm du lịch độc đáo.

Trước sự khan hiếm của nguyên liệu tự nhiên, công tác bảo tồn ẩm thực đang được chính quyền quan tâm đặc biệt.

Tỉnh Hòa Bình cũ đã triển khai Đề án bảo tồn văn hóa Mường giai đoạn 2023 - 2030 đã được triển khai, gắn việc giữ gìn văn hóa ẩm thực với phát triển du lịch bền vững.

Trong bối cảnh mới khi các vùng Mường được kết nối sâu rộng hơn trên bản đồ du lịch tỉnh Phú Thọ, ẩm thực Mường đã vượt ra khỏi phạm vi bếp lửa bản làng.

Mâm cỗ lá hôm nay không chỉ là bữa ăn, mà đã trở thành những “đại sứ văn hóa”, mang hình ảnh và tâm hồn của đồng bào Mường đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

×