Ngành chanh leo gặp khó về yêu cầu từ thị trường, doanh nghiệp trăn trở về quy hoạch diện tích và dịch bệnh

Mới đây, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai tổ chức Diễn đàn “Phát triển ngành hàng chanh leo bền vững theo chuỗi liên kết”.

Xuất khẩu chanh leo tăng trưởng "thần tốc"

Theo ông Đoàn Ngọc Có, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai, việc chanh leo Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ tháng 7/2022 đã mở ra một cơ hội lớn, tạo động lực mạnh mẽ để ngành hàng này phát triển. Từ cánh cửa thị trường rộng mở, thu nhập và lợi nhuận của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị đều gia tăng rõ rệt.

Ông Có cho biết, một số doanh nghiệp đã bắt tay liên kết với hợp tác xã và người trồng tại Gia Lai để xây dựng chuỗi sản xuất - chế biến - tiêu thụ chanh leo. Những liên kết này không chỉ giúp hình thành vùng nguyên liệu ổn định mà còn đáp ứng yêu cầu xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, đồng thời phục vụ chế biến sâu và xuất khẩu với sản lượng lớn.

Vấn đề kiểm soát chất lượng cây giống cũng luôn được ngành nông nghiệp và chính quyền địa phương đặc biệt chú trọng. Tỉnh đã mời gọi các doanh nghiệp uy tín đầu tư xây dựng cơ sở sản xuất giống ứng dụng công nghệ hiện đại, trang bị phòng thí nghiệm kiểm định chất lượng trước khi cung cấp ra thị trường. Nhờ vậy, nguồn giống chanh leo ngày càng bảo đảm hơn về chất lượng, ổn định và bền vững.

Tuy nhiên, sự phát triển của ngành hàng vẫn đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp; nhiều diện tích trồng chanh leo còn manh mún, rời rạc; không ít hộ dân vẫn trồng tự phát trên những chân đất và điều kiện nước tưới chưa phù hợp. Công tác quản lý chất lượng giống chưa thật sự chặt chẽ, trong khi các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc ngày càng đưa ra yêu cầu nghiêm ngặt hơn về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Tô Văn Huấn, đại diện Cục Trồng trọt, cây chanh leo tại Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện địa hình, đất đai và khí hậu thuận lợi. Đặc biệt khi canh tác tại Tây Nguyên cùng một số vùng khác, cây có chu kỳ sinh trưởng ngắn (4-5 tháng) và đạt năng suất cao. Thị trường tiêu thụ cũng rộng mở với nhu cầu đa dạng (trên 80% là sản phẩm chế biến và quả tươi).

Tuy nhiên, ngành chanh leo đang đối mặt với các thách thức về quản lý giống sạch bệnh, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và quy trình canh tác tiên tiến chưa toàn diện. Mặt khác, liên kết chuỗi còn lỏng lẻo, công nghệ bảo quản - chế biến sâu thiếu đồng bộ, nguồn cung không ổn định, trong khi các rào cản kỹ thuật và yêu cầu kiểm dịch quốc tế ngày càng khắt khe.

Đại diện một doanh nghiệp đang trực tiếp tham gia sản xuất và liên kết tiêu thụ chanh leo tại Gia Lai cho biết, từ thực tiễn theo dõi và tham gia chuỗi chanh leo, hai vấn đề cốt lõi luôn khiến doanh nghiệp trăn trở là quy hoạch diện tích và quản lý dịch bệnh.

Những năm trước, việc phát triển nóng, thiếu định hướng rõ ràng đã dẫn tới tình trạng dư cung, giá rớt mạnh, nhiều vườn chanh leo bị bỏ hoang, thậm chí có thời điểm người dân phải đổ bỏ sản phẩm. Đây là bài học rất đau xót, bởi chi phí đầu tư cho chanh leo không nhỏ, từ giống, giàn, vật tư đến công chăm sóc.

Doanh nghiệp mong muốn tỉnh Gia Lai có định hướng quy hoạch chính xác, ổn định để các đơn vị sản xuất, liên kết như doanh nghiệp có cơ sở tương tác lâu dài với nông hộ, đồng thời truyền thông chính sách một cách thực chất, gắn với quy hoạch vùng trồng cụ thể.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Nafoods cũng thẳng thắn nhìn nhận, sản xuất chanh leo chưa bao giờ là dễ khi cây trồng này mẫn cảm với thời tiết, sâu bệnh và đặc biệt là yêu cầu kỹ thuật rất cao. Tuy nhiên, theo ông, thay vì lo ngại, người trồng cần thay đổi tư duy, học cách “sống chung với cây chanh leo”, nghĩa là chủ động nắm bắt kỹ thuật, thích ứng với biến động thị trường và đồng hành cùng doanh nghiệp để giải quyết khó khăn.

"Để nâng cao chất lượng quả và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu, từng nông dân và từng hợp tác xã cần tham gia vào quá trình xây dựng thương hiệu bền vững cho chanh leo Việt Nam", ông Hùng nói.

Tổng Giám đốc Tập đoàn Nafoods cho biết, sản phẩm chanh leo cô đặc - vốn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực - đang gặp nhiều rào cản do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cao, thậm chí gấp 4 lần so với quả tươi. Mỹ và châu Âu đã đưa ra danh sách nhiều hoạt chất bị cấm, khiến các doanh nghiệp hết sức trăn trở.

Theo ông Hùng, chỉ cần một lô hàng vi phạm cũng có thể khiến uy tín ngành hàng bị ảnh hưởng, vì vậy việc sản xuất an toàn, đúng quy trình phải được coi là ưu tiên hàng đầu. Thời gian qua, Nafoods đã hỗ trợ nông dân từ giống đến kỹ thuật canh tác, giúp họ cải thiện kiến thức và thói quen sản xuất. Ông cho rằng nếu vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, tuân thủ quy chuẩn an toàn, doanh nghiệp hoàn toàn có thể yên tâm trong khâu chế biến và tự tin chinh phục những thị trường khó tính nhất.

Đại diện Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho biết, tình trạng cây chanh leo không cho trái có thể xuất phát từ nguồn giống kém chất lượng, nhất là khi các vườn ươm mua giống qua mạng, không rõ xuất xứ. Vì vậy, cần tăng cường tuyên truyền để nông dân chọn giống bảo đảm, tránh rủi ro ngay từ đầu vụ.

Bà Nguyễn Thị Bích Ngọc, Phó Viện trưởng Viện Bảo vệ thực vật (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam) cho biết, chanh leo là cây trồng mẫn cảm với nhiều loại sâu bệnh. Kết quả điều tra và giám định cho thấy, bệnh virus là nguyên nhân gây thiệt hại nghiêm trọng nhất, trong đó bệnh cứng trái chiếm tỷ lệ cao nhất.

Tại Việt Nam đã ghi nhận 6 loài virus thuộc 3 chi khác nhau. Virus lây lan chủ yếu qua nhân giống vô tính, qua côn trùng môi giới như rệp, bọ phấn, bọ trĩ và qua dụng cụ canh tác, trong khi triệu chứng ban đầu thường khó nhận biết, dễ nhầm lẫn với thiếu dinh dưỡng hoặc tác hại cơ giới.

Ngoài ra, cây chanh leo còn chịu áp lực lớn từ các bệnh hại do nấm và vi khuẩn như đốm nâu, thán thư, thối gốc phình thân, cùng nhiều đối tượng côn trùng chích hút, nhện và ruồi đục quả. Những tác nhân này không chỉ làm giảm năng suất, chất lượng quả mà còn gián tiếp làm gia tăng nguy cơ lây lan virus trên đồng ruộng.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Ngọc, quản lý tổng hợp sâu bệnh hại là giải pháp cốt lõi. Trọng tâm của IPM là sử dụng cây giống khỏe, sạch bệnh; quản lý chặt chẽ nguồn giống và tuyệt đối không nhân giống từ cây đã nhiễm virus. Song song với đó là các biện pháp canh tác tổng hợp như vệ sinh đồng ruộng, xử lý đất, nâng cao sức khỏe đất bằng phân hữu cơ và vi sinh, huấn luyện cây con trong nhà lưới cách ly trước khi trồng.

Biện pháp hóa học chỉ được sử dụng khi cần thiết, theo nguyên tắc “4 đúng”, tập trung vào kiểm soát côn trùng môi giới truyền virus và các bệnh nấm trong những thời điểm nhạy cảm. Thực tế mô hình áp dụng đồng bộ các biện pháp IPM cho thấy sau 6 tháng không ghi nhận bệnh virus, hiệu quả kinh tế tăng trên 20%.

Chuẩn hoá quy trình sản xuất từ khâu giống tới liên kết tiêu thụ

Tại hội nghị, ông Nguyễn Quý Dương - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng trong thời gian tới, ngành chanh leo cần tiếp tục chuẩn hóa các khâu then chốt, trước hết là quản lý giống. Ông đề nghị các Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, được Sở Nông nghiệp và Môi trường giao nhiệm vụ, tiếp tục siết chặt công tác quản lý giống trên địa bàn, đồng thời yêu cầu các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh giống thực hiện nghiêm túc việc cung cấp giống sạch bệnh, chất lượng tốt cho nông dân. Với bà con nông dân, ông khuyến cáo cần lựa chọn giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật từ các doanh nghiệp uy tín trên thị trường.

Đối với doanh nghiệp cung ứng vật tư và tham gia liên kết sản xuất, ông Dương nhấn mạnh trách nhiệm hỗ trợ nông dân không chỉ về kỹ thuật mà cả về giá thành, để lợi ích của liên kết thể hiện rõ hơn so với việc sản xuất, mua bán đơn lẻ ngoài thị trường.

Song song với đó, việc phát triển vùng trồng và liên kết sản xuất phải xuất phát từ nhu cầu thị trường. Sản xuất bền vững không thể chỉ theo tiêu chuẩn nội tại, mà phải đáp ứng đúng yêu cầu của từng thị trường xuất khẩu.

Ông dẫn ví dụ về những hợp tác xã, doanh nghiệp tại Gia Lai đã sản xuất sản phẩm OCOP, xuất khẩu sang châu Âu với hiệu quả tốt, thậm chí tham gia các dự án hợp tác quốc tế. Điều này cho thấy liên kết sản xuất hoàn toàn khả thi nếu được tổ chức bài bản và gắn với doanh nghiệp đầu tàu nắm chắc yêu cầu thị trường, quy định về mã số vùng trồng và tiêu chuẩn kỹ thuật của các nước nhập khẩu.

Về phía cơ quan quản lý, ông Nguyễn Quý Dương cho biết Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ tiếp tục đẩy mạnh mở cửa và phát triển thị trường. Hiện nay, chanh leo Việt Nam đã xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc và Australia, đồng thời đang đàm phán với Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số thị trường khác. Tuy nhiên, dù xuất khẩu quả tươi hay sản phẩm chế biến, yêu cầu về an toàn thực phẩm vẫn là điều kiện bắt buộc, đòi hỏi tổ chức sản xuất phải chặt chẽ và tuân thủ nghiêm quy trình kỹ thuật.

Bà Trần Thị Tầm, Giám đốc HTX Dịch vụ An Nhiên, xã Chư Krey (Gia Lai) cho rằng, để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, cần sớm triển khai đồng bộ việc cấp mã số vùng trồng, áp dụng các tiêu chuẩn như GlobalGAP, qua đó tạo nền tảng để chanh leo Gia Lai tiếp cận các thị trường xuất khẩu có yêu cầu cao.

Theo HTX, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là điều kiện then chốt để nâng tầm giá trị ngành hàng, tránh tình trạng sản xuất manh mún, thiếu kiểm soát như trước đây.

Bên cạnh đó, HTX đặc biệt nhấn mạnh vai trò quản lý giống chanh leo trên địa bàn. Thực tế cho thấy, giống không rõ nguồn gốc, chất lượng kém, năng suất thấp và khả năng chống chịu sâu bệnh yếu vẫn đang tồn tại, gây rủi ro lớn cho người trồng.

×