Nhà Hồ thành lập năm bao nhiêu, có mấy vị hoàng đế, vì sao diệt vong?

Nhà Hồ thành lập năm bao nhiêu, có mấy vị hoàng đế, vì sao diệt vong?

Nhà Hồ là một triều đại tồn tại ngắn ngủi nhưng để lại dấu ấn sâu đậm và gây nhiều tranh cãi trong lịch sử Việt Nam. Triều đại này được thành lập năm 1400, khi Hồ Quý Ly phế truất vua Trần Thiếu Đế, chấm dứt hơn 170 năm tồn tại của nhà Trần, đổi quốc hiệu từ Đại Việt thành Đại Ngu. Nhà Hồ tồn tại tổng cộng 7 năm, đến năm 1407 thì sụp đổ hoàn toàn sau cuộc xâm lăng của nhà Minh, đánh dấu một trong những bước ngoặt đau thương nhất của lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XV.

Nhà Hồ chỉ có hai vị hoàng đế. Người đầu tiên và cũng là nhân vật nổi bật nhất triều đại này là Hồ Quý Ly, lên ngôi năm 1400. Sau đó, năm 1401, ông nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương, còn mình lui về làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn nắm toàn bộ quyền lực thực tế. Hồ Quý Ly là trung tâm của mọi thành tựu lẫn thất bại của nhà Hồ. Ông xuất thân là đại thần nhà Trần, từng bước thao túng triều chính trong bối cảnh nhà Trần suy thoái nghiêm trọng bởi nội loạn, sự lộng quyền của quý tộc, chiến tranh liên miên với Chiêm Thành và những thất bại quân sự nặng nề. Khi Trần Nghệ Tông qua đời năm 1394, Hồ Quý Ly được phong làm Phụ chính Thái sư, chính thức nắm trọn quyền hành, mở đường cho việc soán ngôi sáu năm sau đó.

Về mặt cải cách, nhà Hồ được xem là một trong những triều đại có chương trình cải tổ toàn diện và quyết liệt nhất trong lịch sử trung đại Việt Nam. Hồ Quý Ly tiến hành hàng loạt cải cách về hành chính, kinh tế, xã hội, quân sự, giáo dục và tư tưởng. Triều đình cho lập sổ hộ tịch trên toàn quốc, hạn chế gia nô nhằm cắt giảm quyền lực kinh tế của quý tộc cũ, lập kho thường bình để dự trữ thóc gạo, định lại thuế ruộng, tô thuế theo hướng phân loại rõ ràng hơn, chú ý đến những đối tượng yếu thế như trẻ mồ côi, phụ nữ góa bụa, người không có ruộng đất. Trong lĩnh vực giáo dục, nhà Hồ cải tổ chế độ thi cử, bỏ lối ám tả cổ văn, đưa thêm các môn thi chữ viết, toán học, chú trọng tính thực dụng, từng bước đề cao chữ Nôm, giảm vai trò độc tôn của Phật giáo, tôn trọng Nho giáo và xây dựng bộ máy quan lại theo hướng tập trung quyền lực.

Một trong những cải cách gây tranh cãi lớn nhất là việc phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao, khởi xướng từ năm 1396 khi Hồ Quý Ly còn nắm quyền dưới triều Trần, và được đẩy mạnh trong thời nhà Hồ. Nhà nước cấm hoàn toàn tiền đồng, bắt buộc dân chúng sử dụng tiền giấy, kèm theo các hình phạt rất nặng với hành vi cất giữ hoặc làm giả tiền. Tuy nhiên, chính sách này thất bại nghiêm trọng do tiền giấy dễ hư hỏng, dễ làm giả, không tạo được niềm tin trong dân chúng, dẫn tới lạm phát và tình trạng trao đổi hàng đổi hàng phổ biến. Nhiều học giả hiện đại từng ca ngợi Hồ Quý Ly “đi trước thời đại”, song trên thực tế, tiền giấy đã được nhà Tống và nhà Nguyên áp dụng trước đó nhiều thế kỷ, và chính những thất bại của họ lẽ ra phải là bài học cảnh báo. Phan Huy Chú từng phê phán gay gắt rằng việc dùng tiền giấy “không phải là cái đạo đúng mức”, làm rối loạn lưu thông và khiến dân chúng thêm xôn xao, bất an.

Trên phương diện quân sự, nhà Hồ tỏ ra rất chú trọng phòng thủ. Việc dời đô từ Thăng Long vào Tây Đô (Thanh Hóa) năm 1397 vừa mang tính chiến lược chống nhà Minh, vừa phản ánh thực tế nhà Hồ không nhận được sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân vùng Bắc Bộ. Thành nhà Hồ được xây dựng trong thời gian rất ngắn, với quy mô đồ sộ, vị trí hiểm yếu, cùng hàng loạt công trình phòng thủ, đóng cọc trên sông, chế tạo thuyền chiến, hỏa khí, tổ chức lại quân đội theo quy củ chặt chẽ. Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự kiệt quệ của dân chúng do lao dịch nặng nề, phu phen liên miên, khiến lòng dân ngày càng oán thán. Những truyền thuyết dân gian như câu chuyện nàng Bình Khương, hay việc người dân Thanh Hóa thờ các nhân vật bị Hồ Quý Ly xử tử thay vì thờ chính ông, phản ánh rõ mức độ mất lòng dân của triều đại này.

Trong đối ngoại, nhà Hồ rơi vào thế cô lập. Với Chiêm Thành, nhà Hồ liên tiếp mở các cuộc tấn công, mở rộng lãnh thổ đến Quảng Ngãi ngày nay, nhưng đồng thời làm tiêu hao lực lượng và biến Chiêm Thành thành đối thủ không thể liên minh khi nguy cơ phương Bắc ập xuống. Với nhà Minh, dù đã hết sức nhún nhường, thậm chí cắt đất để cầu hòa, nhà Hồ vẫn không tránh khỏi cuộc xâm lược quy mô lớn năm 1406–1407. Khi quân Minh kéo sang với danh nghĩa “phù Trần diệt Hồ”, sự chia rẽ trong nước càng bộc lộ rõ. Quân đội nhà Hồ dù có thành cao, hào sâu, hỏa khí và voi chiến, nhưng nhanh chóng tan rã trước một đối thủ vượt trội về tổ chức, kinh nghiệm và đặc biệt là lợi thế chính trị.

Cuộc kháng chiến của nhà Hồ chỉ kéo dài hơn nửa năm. Từ các trận thất bại ở Đa Bang, Bạch Hạc, Hàm Tử cho tới khi cha con Hồ Quý Ly bị bắt tại vùng Kỳ Anh năm 1407, sự sụp đổ diễn ra nhanh chóng. Lời thừa nhận nổi tiếng của Hồ Nguyên Trừng: “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo” đã trở thành một kết luận lịch sử cay đắng cho toàn bộ triều đại.

Đánh giá từ hậu thế về nhà Hồ vì thế luôn mang tính hai mặt. Một mặt, Hồ Quý Ly được nhìn nhận là nhà cải cách lớn, có tư duy mạnh mẽ, dám phá bỏ những khuôn mẫu cũ kỹ của xã hội phong kiến cuối Trần, với nhiều chính sách tiến bộ nếu xét riêng lẻ. Mặt khác, việc cải cách quá gấp gáp, thiếu sự đồng thuận xã hội, đặt nặng mục tiêu chiến tranh và quyền lực nhà nước, cùng con đường lên ngôi bằng bạo lực, đã khiến nhà Hồ không bao giờ có được chính danh và lòng dân. Sự diệt vong của nhà Hồ không chỉ là thất bại của một triều đại, mà còn dẫn tới hậu quả nghiêm trọng khi đất nước rơi vào ách đô hộ của nhà Minh, gây tổn thất nặng nề về nhân lực, văn hóa và chủ quyền. Nhà Hồ vì thế trở thành một bài học lịch sử sâu sắc về cải cách, về lòng dân và về mối quan hệ giữa quyền lực, chính danh và sức mạnh quốc gia.

×