Nhà khoa học của nhà nông năm 2025 là người đầu tiên làm chủ công nghệ chiên chân không liên tục

Người ta thường nói, khoa học chỉ thực sự có giá trị khi nó đi vào đời sống. Với ThS Nguyễn Tiến Khương - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chế biến nông sản thực phẩm (Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch), điều đó không chỉ là phương châm làm việc, mà còn là lựa chọn gắn bó cả đời. Ông đã chủ trì 9 đề tài các cấp và tham gia trên 9 đề tài, dự án các cấp, là tác giả chính của 1 sáng chế và 1 giải pháp hữu ích được cấp bằng, nhiều công trình đã được ứng dụng rộng rãi trong chế biến nông sản.

Ông được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, nhiều Bằng khen của Bộ Nông nghiệp và PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), giải nhất Sáng tạo Khoa học công nghệ Việt Nam (VIFOTEC) năm 2022… Nhưng trên hết, dấu ấn lớn nhất của ông là hình ảnh một nhà khoa học đồng hành với bà con nông dân vùng cao, nơi khó, nơi khổ, nhưng cũng là nơi khoa học thực sự cần hiện diện để thay đổi cuộc sống.

Thưa ông, sau chuyến công tác dài ngày ở Hà Giang, điều gì còn đọng lại mạnh mẽ nhất trong ông, một nhà khoa học gắn bó nhiều năm với miền núi phía Bắc? Vì sao ông lại chọn bà con vùng sâu, vùng xa để đồng hành, thay vì chỉ làm nghiên cứu trong phòng thí nghiệm?

- Tôi vẫn nhớ như in những đêm nằm ngủ trên giàn bảo quản cam ở vùng núi Hà Giang hồi năm 1998. Khi đó, điều kiện đi lại vô cùng vất vả, đoàn chúng tôi phải “ăn gì dân có, ngủ đâu dân cho”. Có đêm, cả nhóm trải chiếu ngay trên sàn, lạnh buốt. Đó là kỷ niệm mà đến giờ nghĩ lại vẫn thấy xúc động. Chính từ những chuyến đi như thế, tôi hiểu rằng khoa học không thể chỉ nằm trên giấy. Nó phải có hơi thở của cuộc sống, phải hòa cùng nỗi vất vả của bà con thì mới thật sự có giá trị.

Tại sao tôi chọn bà con miền núi phía Bắc? Vì đó là nơi khó khăn nhất. Ở đó, bà con thiếu thốn đủ bề, sản phẩm làm ra dễ hỏng, dễ ế, mất giá chỉ vì thiếu công nghệ chế biến, bảo quản. Nếu khoa học không tìm đến, họ sẽ mãi luẩn quẩn với nghèo khó. Chính cái khổ ấy lại thôi thúc tôi, buộc tôi phải có các định hướng nghiên cứu mang tính thực tiễn cao có thể áp dụng vào thưc tế sản xuất, để mang tri thức đến tận bản làng. Tôi nghĩ, một ngày nghiên cứu của mình mà giúp bà con có cách giải quyết đầu ra cho nông sản, giữ được chất lượng tốt hơn, nâng cao hiệu quả sản xuất thì đã đáng giá gấp nhiều lần một báo cáo khoa học nằm trong tủ.

Trong suốt hơn hai thập kỷ làm khoa học, ông đã có hàng loạt công trình nghiên cứu được ứng dụng. Vậy theo ông, thành công lớn nhất của mình tính đến thời điểm hiện tại là điều gì?

-Tôi đã nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, nhiều Bằng khen của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đạt các giải thưởng về sáng chế, nhưng đối với tôi thành công lớn nhất là khi tôi nhìn thấy sản phẩm của bà con nông dân áp dụng công nghệ mình chuyển giao được bán đi khắp nơi.

Nói thật, tôi vui nhất là khi thấy bà con coi công trình của mình không phải là “hàn lâm”, mà là “cái cần cho cuộc sống hàng ngày”. Đó mới là phần thưởng lớn nhất.

Trong số rất nhiều đề tài nghiên cứu, công trình nào khiến ông thực sự tâm đắc, coi như một dấu mốc sự nghiệp?

- Nếu phải chọn ra một công trình tiêu biểu nhất, tôi nghĩ đó chính là đề tài “Nghiên cứu công nghệ và thiết kế chế tạo thiết bị chiên chân không liên tục sản phẩm thủy sản ăn liền năng suất 30 – 50kg/giờ”. Đây là công trình lần đầu tiên ở Việt Nam chúng tôi làm chủ từ khâu nghiên cứu, thiết kế, chế tạo đến lắp đặt hoàn thiện một hệ thống đồng bộ ở quy mô công nghiệp.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ quá trình chiên được thực hiện liên tục trong điều kiện chân không. Nhờ vậy, nguyên liệu từ đầu vào cho đến sản phẩm đầu ra luôn ổn định, buồng chiên duy trì áp suất 600 – 650 mmHg, hạn chế tối đa quá trình oxy hóa dầu ở nhiệt độ cao. Sản phẩm snack thủy sản không chỉ giòn ngon, giữ trọn hương vị tự nhiên mà còn bảo toàn dinh dưỡng, đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường.

Chúng tôi đã được cấp 1 bằng sáng chế, 1 giải pháp hữu ích, và đặc biệt, công trình này đoạt Giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo Khoa học Công nghệ Việt Nam – Vifotec năm 2022. Đây không chỉ là niềm tự hào của cá nhân tôi, mà còn mở ra cơ hội cho nhiều doanh nghiệp trong nước đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị sản phẩm nông thủy sản để phục vụ cả thị trường nội địa và xuất khẩu.

Hơn hết, công nghệ này tạo thêm nhiều công ăn việc làm cho lao động ở các vùng nuôi trồng, chế biến, gắn kết cả chuỗi giá trị từ sản xuất – chế biến – tiêu thụ đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi ngành nông nghiệp chuyển dịch theo hướng nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn Tôi tin rằng, đó là cách mà khoa học thực sự đem lại hiệu quả đến đời sống của bà con nông dân.

Trong quá trình nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, ông có thể chia sẻ những kỷ niệm đáng nhớ nhất với bà con nông dân?

- Có nhiều lắm. Tôi nhớ lần đầu tiên trong nghề đi Hà Giang năm 1998, có hôm xe xuất phát từ 8 giờ tối, đến 3 giờ sáng mới đến nơi. Đường núi hiểm trở, gần như không có ai qua lại, mà mình vẫn phải đi để kịp tiến độ. Đến nơi, bà con đón bằng nụ cười và bữa cơm giản dị, chỉ có ngô, sắn. Thế nhưng, sự chân thành ấy lại làm mình ấm lòng, thấy bao vất vả đều xứng đáng.

Một kỷ niệm khác là khi vào vùng đồng bào dân tộc để tập huấn kỹ thuật. Ở đó, phong tục khác, ngôn ngữ khác, nếu chỉ nói lý thuyết thì họ khó tiếp nhận. Tôi phải nhờ những người “hạt nhân” trong cộng đồng cùng tham gia, dịch lại, hướng dẫn bằng cách cầm tay chỉ việc phải hòa nhập với văn hóa địa phương thì mọi việc trở nên gần gũi, việc chuyển giao công nghệ cũng thuận lợi hơn. Những kỷ niệm như thế cho tôi thêm niềm tin rằng khoa học phải “chạm” đến cuộc sống thì mới thành công.

Ông từng chia sẻ nhiều về khó khăn của cơ chế nghiên cứu khoa học. Vậy điều gì khiến ông vẫn kiên trì gắn bó, bất chấp trở ngại?

- Đúng là cơ chế còn nhiều ràng buộc, từ thủ tục tài chính đến quản lý. Nhiều lúc, muốn chi thêm cho một thí nghiệm nhỏ cũng phải giải trình rất lâu. Có khi giá vật tư biến động, dự toán không khớp, mình phải loay hoay xử lý để công việc không bị gián đoạn. Nhưng tôi nghĩ, nếu mình cứ than khó, thì cuối cùng mình không làm được gì và thiệt thòi nhất là bà con nông dân, những người đang trông chờ vào kết quả nghiên cứu để đem lại cho họ những thay đổi tốt hơn. Chính sự mong mỏi của bà con là động lực để tôi vượt qua.

Ngoài ra, tôi cũng may mắn khi được đồng nghiệp doanh nghiệp, hợp tác xã, các hộ sản xuất tin tưởng, đặt hàng những nghiên cứu thực tiễn. Họ cho tôi cơ hội để biến ý tưởng thành sản phẩm. Và trên hết, tôi luôn tự nhắc mình, đã chọn con đường này thì phải đi đến cùng.

Ông có lời nhắn nhủ gì dành cho thế hệ trẻ làm khoa học nông nghiệp hôm nay?

- Tôi không dám khuyên, chỉ muốn chia sẻ. Làm khoa học nông nghiệp rất vất vả, đôi khi thu nhập không cao, cơ chế còn chồng chéo. Nhưng nếu thật sự có đam mê, hãy thử một lần “ăn ngủ cùng dân”, thử thấy nỗi khó khăn của bà con khi nông sản rớt giá, thử thấy niềm vui của họ khi có công nghệ mới cứu được mùa vụ. Khi ấy, bạn sẽ hiểu vì sao mình nên tiếp tục.

Điều quan trọng nữa là phải dấn thân và biết hợp tác. Một mình nhà khoa học không thể thay đổi tất cả, nhưng nếu biết kết nối với doanh nghiệp, với bà con, với chính quyền địa phương, thì nghiên cứu sẽ có đất để sống. Và hơn hết, hãy để khoa học đi từ tri thức, nhu cầu thực tế, từ sự đồng cảm với nông dân thì mới có thể bền lâu.

Được biết ông vừa được bình chọn là một trong 32 “Nhà khoa học của nhà nông” năm 2025, cảm xúc của ông khi đón nhận danh hiệu này như thế nào?

-Đây là một vinh dự rất lớn đối với cá nhân tôi và tập thể Trung tâm. Nhưng tôi coi danh hiệu này không chỉ dành cho riêng mình, mà cho cả những đồng nghiệp đã cùng tôi đi khắp mọi miền đất nước, và hơn hết là sự ghi nhận của bà con nông dân – những người đã kiên nhẫn đồng hành, tin tưởng, và cùng chúng tôi biến những công trình nghiên cứu thành sản phẩm thực tế.

Danh hiệu này là sự ghi nhận cho một chặng đường dài nhiều gian khó, nhưng cũng đầy ý nghĩa. Nó tiếp thêm động lực để tôi và cộng sự tiếp tục nghiên cứu, sáng tạo, để khoa học thực sự trở thành “người bạn” đồng hành của nông dân, nâng tầm nông sản Việt Nam.

Xin chân thành cảm ơn ông!

Cuộc trò chuyện của chúng tôi kết thúc khi trời Hà Nội đã ngả chiều. Sau chuyến công tác dài ngày, ông Khương vẫn tất bật với những bản thảo nghiên cứu mới. Nhìn cách ông say sưa kể chuyện, chúng tôi hiểu rằng, đam mê khoa học, tình yêu với nông dân và khát vọng cống hiến đã hòa làm một.

Hơn 20 năm gắn bó, Ths Nguyễn Tiến Khương đã có hàng chục công trình khoa học, nhiều sáng chế được ứng dụng, được Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành vinh danh. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất chính là nụ cười của bà con khi nông sản được nâng giá trị, khi cuộc sống bớt nhọc nhằn.

Có lẽ, đó cũng là hình ảnh đẹp nhất về một nhà khoa học của nông dân, người đã chọn gắn bó cả đời với “nơi khó, nơi khổ”, để gieo mầm hy vọng bằng những công trình khoa học bền vững.

×