Sắp xếp, sáp nhập thôn, tổ dân phố - Ý kiến mới nhất của PGS. TS Nguyễn Thế Kỷ về cách gọi tên là thôn hay làng?

Theo PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, không nên gom tất cả vào một từ "thôn" duy nhất, văn hóa cần sự thống nhất, nhưng cũng cần có sự đa dạng, tinh tế.

Thưa ông, sắp xếp thôn, tổ dân phố là chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước và đang được các địa phương tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, hiện cũng còn một số ý kiến khác nhau về việc nên gọi danh từ chung là thôn hay làng, ấp, buôn, sóc...sau sắp xếp, sáp nhập thôn. Ông có thể chia sẻ về khái niệm, tên gọi đối với thôn, làng trong lịch sử Việt Nam?

- PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Để trả lời câu hỏi này, trước tiên chúng ta cần phải đặt những thay đổi này trong bài toán được - mất, nhất là khi tên gọi "làng" đã gắn liền với lịch sử 4.000 năm của dân tộc Việt Nam.

Thực ra vài năm nay, tôi cũng đã nghe dư luận xôn xao về chuyện không dùng tên gọi "làng" mà chuyển sang gọi chung là thôn.

Tôi rất băn khoăn, vì theo tổ chức cộng đồng dân cư từ thời phong kiến, đơn vị nhỏ nhất trong bộ máy là xã, dưới xã là làng, thôn; có nơi trong làng có thôn, cũng có nơi trong thôn lại có làng. Tuy nhiên, tên gọi thông dụng nhất, phổ biến nhất từ xưa đến nay vẫn là... làng.

Về mặt lịch sử, làng đã ra đời từ rất sớm, khoảng 4.000 năm trước, xấp xỉ với thời kỳ văn hóa Phùng Nguyên. Khi công xã thị tộc tan rã, công xã nông thôn hình thành và từ đó làng ra đời.

Trong quan niệm của người dân và cả bộ máy cai trị thời phong kiến, mô hình thường là: Gia đình – Làng – Nước.

Gia đình là tế bào xã hội, còn làng là một cộng đồng dân cư bền vững. Làng có cương vực địa lý riêng, có kết cấu kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng chặt chẽ. Mỗi ngôi làng đều có lịch sử hình thành, truyền thống văn hóa đặc thù gắn liền với dòng họ, đất đai, cây cối, sông ngòi.

Làng của người Việt thường có đình, đền, chùa và thờ Thành hoàng làng. Có những người có công với nước, với dân được nhiều làng cùng tôn thờ làm Thành hoàng.

Ví dụ ở vùng Nghệ An - Hà Tĩnh, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (Hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái Tổ) khi vào cai quản vùng đất này đã được rất nhiều làng quê ở đây tôn thờ làm Thành hoàng.

Đúng như ông nói, trong suốt chiều dài lịch sử nước ta, làng không chỉ là một tên gọi, danh xưng cho một cộng đồng dân cư, mà còn trở thành biểu tượng về văn hóa. Trên thực tế, có nhiều nơi trên giấy tờ hành chính vẫn ghi là thôn, còn gọi nôm với nhau theo tên làng?

- PGS. TS Nguyễn Thế Kỷ: Làng gắn liền với hình ảnh cây đa, bến nước, sân đình, con sông, kênh rạch. Làng có quy ước, hương ước riêng, có sức ảnh hưởng đến mức dân gian có câu "phép vua thua lệ làng", “Làng ta khoa bảng thật nhiều/ Như cây trên núi như diều trên không”...

Trong lịch sử, có thời kỳ dài nước bị xâm chiếm, còn gọi là “mất nước”, tức mất quyền độc lập, tự chủ, nhưng làng không bao giờ mất, văn hóa dân tộc không bao giờ mất.

Văn hóa làng Việt chính là cơ sở cho văn hóa dân tộc. Hình bóng của làng đã đi vào ca dao, tục ngữ, thành ngữ như: "Qua đình ngả nón trông đình/ Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu", “tình làng nghĩa xóm”, “Một miếng giữa làng còn hơn một sàng trong bếp”; khi đau khổ, cần được cứu giúp thì hô lên “bớ làng nước ơi!"...

Bên cạnh các di sản vật thể, làng còn là nơi hình thành các di sản văn hóa phi vật thể như các trò chơi dân gian (đánh đáo, đánh khăng, thả diều, chơi ô ăn quan…), các bài đồng dao, ca dao, tục ngữ, chuyện kể... Đó chính là văn hóa Việt, văn hóa làng.

Hàng ngàn năm, Việt Nam là quốc gia sản xuất chủ yếu là nông nghiệp, gắn với nền văn minh lúa nước, sông nước, "làng" vì thế luôn song hành với "nước", với "Tổ quốc". Làng là đơn vị kinh tế, văn hóa, và cũng là đơn vị bảo vệ đất nước khi có giặc giã, thiên tai. Thực tế, không ít ngôi làng đã vượt khỏi ý nghĩa địa danh để trở thành biểu tượng văn hóa – lịch sử.

Như làng cổ Đường Lâm nổi tiếng với danh xưng "đất hai vua", quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền. Hay như làng Hành Thiện, làng Quỳnh Đôi, làng gốm Bát Tràng, làng Tiên Điền, làng Sen Kim Liên… đều là những ngôi làng nổi tiếng, có truyền thống khoa bảng, hiếu học và văn hóa lâu đời.

Ngay cả 36 phố phường Hà Nội thực chất cũng hình thành từ việc dịch chuyển các làng nghề, các nghề truyền thống từ các làng quê mang lên phố thị mà lập thành các hàng, các phường.

Vì vậy, việc nói bỏ cách gọi "làng" để thống nhất gọi là "thôn", tôi nghĩ các cơ quan chức năng cần phải cân nhắc rất kỹ. Bởi vấn đề đặt ra là, việc thay thế "làng" bằng "thôn" có thực sự cần thiết không? Nếu thay đổi thì được gì và mất gì? Hiện nay, giới khoa học, trí thức, văn nghệ sĩ và các nhà nghiên cứu văn hóa đều rất băn khoăn về việc thay đổi này.

Một thực thể, một thiết chế tồn tại 4.000 năm như làng, dù có những thay đổi qua các thời kỳ (thời phong kiến, thời thuộc Pháp, qua Cách mạng tháng Tám, qua cải cách ruộng đất…), thì nó vẫn là ký ức, là nỗi vui buồn, là mạch nguồn văn hóa của người Việt. Do đó, cần cân nhắc kỹ yếu tố văn hóa, lịch sử, tín ngưỡng, tâm linh để giữ gìn được những giá trị tốt đẹp tự ngàn xưa.

Tuy nhiên, trong bối cảnh tiến hành sắp xếp, sáp nhập các thôn, tổ dân phố hiện nay, cũng có quan điểm cho rằng, cần thống nhất tên gọi của cấp thôn, tương tự như cấp xã/phường. Nếu nơi gọi là thôn, nơi thì gọi là làng, là buôn, là sóc... sẽ dẫn tới sự không thống nhất cho cấp này?

- PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Tôi cho rằng, tên gọi các đơn vị dân cư không chỉ mang tính chất hành chính, mà còn gắn chặt với yếu tố tộc người. Trong văn bản, chỉ cần nêu “cấp làng/thôn và tương đương” là được.

Trên thực tế, ngoài "làng", "thôn", mỗi vùng miền còn có những cách gọi khu dân cư khác như: bản, ấp, mường, buôn, sóc, phum, chiềng, chạ... Những tên gọi này phản ánh điều kiện lịch sử, địa lý và những nét riêng của từng dân tộc, từng vùng đất.

Ví dụ, "sóc" thường để chỉ khu dân cư trong văn hóa của người Khmer ở Nam Bộ; "bản", "mường" là cách một số bà con dân tộc thiểu số phía Bắc định danh khu vực sinh sống, hay như "buôn" là cách gọi của người dân ở Tây Nguyên.

Nhìn ngược lại, nếu thay những cách gọi ấy bằng các tên gọi “số hóa” như Thôn 1, Thôn 2, Thôn 3…, điều này chỉ khu biệt trong một xã, một làng, và không còn nét văn hóa độc đáo vốn có giữa các cộng đồng nhỏ.

Trên các nền tảng MXH như Facebook đến các báo điện tử, nhiều người đã bày tỏ tiếc nuối và đóng góp ý kiến khi nghe tin có khả năng sẽ thống nhất cách gọi chung đơn vị dân cư nông thôn là “thôn”.

Văn hóa là câu chuyện hàng nghìn năm, là ký ức và ước vọng của con người. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng đau đáu: "Văn hóa còn thì dân tộc còn, văn hóa mất thì dân tộc mất".

Vì lẽ đó, việc thống nhất cách gọi các đơn vị dân cư ở nông thôn không nên thực hiện một cách vội vã, máy móc, vô cảm mà cần tính toán kỹ lưỡng các yếu tố cấu thành trong đó.

Theo tôi, không nên gom tất cả vào một từ "thôn" duy nhất. Văn hóa cần sự thống nhất nhưng rất cần sự đa dạng, sự thấu hiểu, sự đồng thuận. Thiếu đa dạng và tinh tế, văn hóa sẽ trở nên khô khan, vô cảm, đôi khi vô tình nữa.

Chúng ta đang phát triển công nghiệp văn hóa dựa trên vốn văn hóa và sự đa dạng này. Nếu như ép người dân dùng một từ không phù hợp với tâm thức và ước vọng chính đáng của họ thì có nên chăng?

Vậy theo ông, tên gọi, danh xưng ở cấp thôn sau sắp xếp, sáp nhập thời gian tới nên như thế nào để hài hòa nhất có thể?

- PGS. TS Nguyễn Thế Kỷ: Người dân hiện nay dù di cư vẫn còn "gánh theo tên đất, tên làng", mang theo kí ức và khát vọng.

Những thay đổi liên quan đến tên gọi nếu không có cơ sở khoa học thuyết phục thì chưa vội triển khai, mà cần lắng nghe để tìm ra giải pháp tốt nhất, tạo sự đồng thuận xã hội cao nhất.

Thay vào đó, các cơ quan chức năng cần lắng nghe thêm các ý kiến của người dân, đặc biệt là tham vấn ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý, từ đó, xác định phương án tốt nhất.

Những gì lạc hậu, phản khoa học thì cần loại bỏ, nhưng những giá trị tốt đẹp phải được kế thừa và phát huy. Làng không chỉ là một đơn vị hành chính mà còn là một cộng đồng văn hóa. Các hương ước, quy ước tích cực về môi trường, giáo dục... nếu còn giá trị thì cần được giữ gìn và phát huy, không nên làm một cách cơ học.

Lịch sử hiện đại đã cho thấy việc tách – nhập, thay đổi tên gọi hay cơ chế quản lý nếu làm không tốt thì sau này lại phải sửa lại. Chúng ta đã có nhiều trải nghiệm, có cả những bài học đắt giá về việc này.

Đổi mới là cần thiết, nhưng nếu làm vội vàng, hấp tấp sẽ dễ tạo ra phản ứng xã hội bất lợi. Do đó, các cơ quan chức năng cần lắng nghe ý kiến chuyên gia và người dân – những chủ thể trực tiếp thụ hưởng và có trách nhiệm với các giá trị văn hóa bản địa để tìm ra phương án hợp lý nhất.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ sinh năm 1960 tại Nghệ An. Ông từng có nhiều năm công tác ở Nghệ An trước khi chuyển ra công tác tại Ban Tuyên giáo Trung ương. Ông từng đảm nhận các chức vụ: Ủy viên Trung ương Đảng; Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam; Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương kiêm Trưởng ban Lý luận phê bình văn học nghệ thuật; Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương.

Không chỉ là một nhà quản lý văn hóa - tư tưởng có bề dày kinh nghiệm, PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ còn được biết đến là cây bút sở hữu năng lượng sáng tác dồi dào, là tác giả của nhiều tiểu thuyết, kịch bản sân khấu sâu nặng với đề tài văn hóa - lịch sử như: Chuyện tình Khau Vai, Mai Hắc Đế, Hừng đông, Ngàn năm mây trắng, Thầy Ba Đợi, Huyền thoại Gò Rồng Ấp, Hoa lửa Truông Bồn, Trái tim người dẫn đường, Nước non vạn dặm…

×