Từ dây khoai lang cứu đói đến “cường quốc” xuất khẩu gạo

LTS:

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc, ước vọng ngàn đời của dân tộc ta được thực hiện kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ba tiêu ngữ: Độc lập - khẳng định quyền tự quyết của đất nước; Tự do - nói tới môi trường xã hội và Hạnh phúc - điều chính quyền Cách mạng cam kết mang lại cho người dân.

Đây cũng là cam kết của chính quyền Cách mạng đối với toàn dân. Chính sách của chính quyền Cách mạng từ ngày đầu thành lập đều xoay quanh những khát vọng ấy.

80 năm qua, từ một đất nước 2 triệu người chết đói, Việt Nam đã trở thành cường quốc xuất khẩu gạo, nhiều loại lương thực; từ đất nước phần lớn người dân mù chữ đã đưa giáo dục sánh vai với năm Châu; từ nền kinh tế kiệt quệ sau chiến tranh vươn lên bắt kịp với thế giới, chăm lo an sinh xã hội cho toàn dân, ...

Mời bạn đọc cùng nhìn lại những thành quả đáng tự hào trong hành trình 80 năm Độc lập - Tự do - Hạnh phúc qua loạt bài "Sức mạnh Việt Nam".

*********

Con ma đói rình rập

Ngược dòng lịch sử, 80 năm trước, nạn đói năm 1945 từng được ví là "sự hủy diệt khủng khiếp” khi đã có hơn 2 triệu đồng bào đã chết đói.

Chỉ trong 6 tháng, số người chết vì đói ở Việt Nam lớn hơn cả số người chết vì chiến tranh ở Pháp trong 6 năm. Các tỉnh chịu thiệt hại nặng nhất gồm Thái Bình, Nam Định, Hà Nội, Hải Dương.

Sách "Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam - những chứng tích lịch sử" miêu tả: "Nạn đói vô cùng khủng khiếp. Nó kéo dài cái chết khiến nạn nhân bị các cơn đói dày vò, đau khổ, tủi nhục. Nhìn thấy người thân chết mà không cứu được, biết đến lượt mình rồi sẽ chết mà không thoát được…".

Họa chồng họa, tháng 8 năm ấy thiên tai ập tới, lũ lụt nhấn chìm hơn 1/3 diện tích lúa mùa ở miền Bắc. Ước tính một nửa sản lượng thóc trung bình hàng năm thất thu.

Chính quyền Cách mạng nhanh chóng huy động sức dân đắp đê, xuống giống vụ mới. “Nhưng do thất bát của vụ mùa năm trước, thóc gạo chỉ đủ ăn đến trung tuần tháng 2, đến vụ thu hoạch lúa chiêm còn những 2 tháng rưỡi! Lấy gì ăn đây? Con ma đói Ất Dậu rập rình tái xuất”, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Quốc gia Vũ Đình Hòe viết.

Thảm cảnh chết đói có thể tái diễn, đây là điều Chính quyền Cách mạng non trẻ khong thể cho phép xảy ra. Tiêu diệt “giặc đói” được Hồ Chủ tịch nêu lên là nhiệm vụ hàng đầu.

Diệt “giặc đói” cũng là cách để chúng ta giữ vững được quyền tự do độc lập, Hồ Chủ tịch đã kêu gọi toàn dân tăng gia sản xuất: “Tăng gia sản xuất! Tăng gia sản xuất ngay! Tăng gia sản xuất nữa để giữa vững Tự do – Độc lập”.

Lời kêu gọi được nêu ra ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ Cách mạng ngày 3/9/1945.

Ngày 28/9/1945, Báo Cứu quốc đăng thư của Hồ Chủ tịch kêu gọi đồng bào nêu cao tinh thần “nhường cơm, sẻ áo” cứu giúp đồng bào: “Cứ 10 ngày nhịn ăn một bữa, mỗi tháng nhịn ba bữa. Đem gạo đó (mỗi bữa một bơ) để cứu dân nghèo”.

Nhưng không đủ lương thực, việc nhường cơm sẻ áo là giải pháp cấp bách tạm thời. Cách duy nhất: tăng gấp đôi, gấp ba sản lượng màu (ngô, khoai, sắn…) để bù vào lượng thóc thất bát do quân Nhật, do thiên tai gây ra.

Lời giải cho bài toán này được cụ Vũ Đình Hòe viết lại trong câu chuyện về kỹ sư canh nông Hoàng Văn Đức “người chiến sỹ lập công lớn trong trận đánh không tiền khoáng hậu” chống giặc dốt.

Khi đó, ông Hoàng Văn Đức là Tổng Giám đốc Nha Nông chính, cơ quan thuộc Bộ Canh nông của Chính phủ Cách mạng.

Thành lập khắp nơi vườn ươm dây lang, tức là làm đất phẳng, không lên luống, không cho dây lang ra củ, chỉ ra dây, cứ 20 – 30 ngày lại có thể cắt dây làm hom giống. Không phải là tăng gấp 2 – 3 lần dây giống mà có thể gấp 5 – 7 lần.

Giải pháp được Tổng Giám đốc Nha Nông chính đưa ra để giải bài toán thiếu đói.

Có nhiều dây giống, Chính phủ kêu gọi dân chúng cuốc cả công viên, bồn hoa, vỉa hè để trồng khoai cứu đói. Trong Hồi ký của mình Bộ trưởng Lao Động Lê Văn Hiến kể đã bị Hồ Chủ tịch phê bình vì không kịp thời cho cán bộ cuốc cái vườn hoa rất rộng trước cơ quan ông lên để trồng khoai.

Thực tế đã chứng minh kỹ sư canh nông Hoàng Văn Đức đã tính toán chính xác: Tổng sản lượng khoai trung bình 5 năm trước chỉ là 65 nghìn tấn/năm, thì 2 vụ khoai ngắn ngày từ tháng 11/1945 – tháng 4/1946 đạt tới 330 nghìn tấn sản phẩm khô, tăng 5 lần.

Sản lượng các loại lương thực màu khác như ngô, đỗ tương, đậu cũng tăng mạnh bù đắp cho hơn nửa triệu tấn thóc thất bát trong vụ mùa.

Một năm sau ngày 2/9/1946, trong cái nắng gắt khoảng 50 vạn người tham gia Lễ mít tinh kỷ niệm Ngày độc lập ở Quảng trường Ba Đình. Tại đây, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp thay mặt Chính phủ hồ hởi tuyên bố: Cách mạng đã thắng nạn đói! Một kỳ công của chế độ dân chủ!

Điều thần kỳ từ hạt gạo Việt

Sinh ra sau 5 năm đất nước đã diệt được giặc đói, ông Trần Mạnh Báo – Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới vẫn không khỏi đau lòng khi nghe lại câu chuyện ông bà ngoại của mình cùng chết đói năm 1945, chỉ trong vòng một tuần.

“Giá như Cách mạng diễn ra sớm hơn, không có nạn đói năm 1945, đồng bào ta không phải chết đói, trong đó có ông bà ngoại tôi”, ông Trần Mạnh Báo tiếc nuối.

30 năm sau khi giành độc lập, đất nước được thống nhất hoàn toàn nhưng điều kiện kinh tế đất nước tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức bởi hậu quả nặng nề của chiến tranh và chính sách bao vây, cấm vận từ bên ngoài. Theo Cục Thống kê, Bộ Tài chính, giai đoạn 1976-1980, sản lượng lúa trung bình của cả nước chỉ đạt khoảng 13-14 triệu tấn/năm. Đặc biệt, năm 1978, sản lượng giảm còn 9,79 triệu tấn, mức thấp nhất lịch sử, buộc Việt Nam phải nhập khẩu tới gần 1,6 triệu tấn gạo/năm.

Những cựu chiến binh như ông Báo trở lại với ruộng đồng, với sản xuất để “đất nước không còn cảnh nghèo đói”.

Rồi “làn gió” khoán 10 đã chính thức đánh thức những cánh đồng “ngủ đông” trong sự trì trệ của mô hình hợp tác xã kiểu cũ suốt một thời gian dài, người nông dân được thực sự làm chủ. Nhờ chính sách đó, sản lượng lúa tăng nhanh, từ 15,1 triệu tấn năm 1987 lên 32,55 triệu tấn năm 2000.

Có một chút tiếc nuối vì sự các chính sách khoán 10, khoán 100 ra đời “hơi chậm” nhưng Anh hùng lao động Trần Mạnh Báo vẫn đánh giá sự phát triển nông nghiệp nước ta là thần kỳ.

“Giá như khoán 10, khoán 100 có ngay sau khi thống nhất đất nước, chúng ta đã phát triển ngành nông nghiệp sớm hơn rất nhiều. Nhưng sau tất cả những gian lao đó, nông nghiệp, nông dân, nông thôn của Việt Nam vẫn phát triển ngoạn mục, tôi cho đó là một sự thần kỳ”, ông Báo nói với Dân Việt.

Những “nông dân mới” trên khắp cả nước đã đưa nước ta từ một nước nghèo đói vươn lên đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo.

Tháng 11/1989, đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại của hạt gạo Việt, lần đầu tiên, hạt gạo Việt Nam tham gia vào thị trường toàn cầu, chấm dứt một thời kỳ gian khó, mở ra một hành trình mới cho ngành lúa gạo và nông nghiệp Việt Nam.

Năm đầu tiên, chúng ta xuất khẩu được 1,42 triệu tấn gạo thì đến năm 2004 đạt 4,06 triệu tấn. Cao điểm năm 2012, khối lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam đã bứt phá mạnh mẽ với kỷ lục xuất khẩu đạt 7,72 triệu tấn. 

Đến nay, gạo Việt Nam có mặt ở hơn 150 nước, vùng lãnh thổ, năm 2024, lần đầu tiên xuất khẩu gạo xác lập kỷ lục mới, với 9,18 triệu tấn, đạt kim ngạch 5,75 tỷ USD, tăng 12,9% về lượng và tăng 23% về giá trị so với năm 2023.

“Chúng ta hiện đã trở thành một cường quốc về xuất khẩu nhiều loại nông lâm thủy sản”, ông Trần Mạnh Báo tự tin nhìn lại quá trình phát triển hạt gạo của đất nước.

Đồng quan điểm, TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, đánh giá: “Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu lương thực. Đó thực sự là điều thần kỳ”.

"Nông dân lại đem lại sự đổi mới sáng tạo nhất trong 40 năm đổi mới. Đơn cử như ở ThaiBinh Seed, 20% giống lúa hiện nay do chúng tôi nghiên cứu tạo ra cho bà con, không thua kém bất cứ giống nào trên thế giới, chỉ là một phần công sức nhỏ bé thôi, nhưng đã mang khát vọng của tôi để làm sao cho người nông dân bớt khổ, bà con bớt khổ”, ông Trần Mạnh Báo nói.

Chưa hết, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến năm 2025, Việt Nam đã nghiên cứu, chọn tạo và đưa vào sản xuất hơn 1.600 giống lúa mới với năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu ngày càng cao.

Đến năm 2025, tỷ lệ cơ giới hóa trong khâu làm đất đạt trên 97%, còn trong khâu thu hoạch đạt trên 70%. Tỷ trọng gạo chất lượng cao chiếm hơn 85% gạo xuất khẩu.

Lý giải về sự phát triển mạnh mẽ, thần kỳ của hạt gạo Việt trong suốt 80 năm đồng hành cùng đất nước, PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển nông thôn Việt Nam – PHANO, nguyên Phó Giám đốc Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam cho rằng: “Ngành nông nghiệp đã đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, nghiên cứu, chọn tạo các giống lúa mới để cải thiện năng suất, chất lượng”.

Định vị hạt gạo Việt Nam trên thị trường thế giới

Từ khi giữ vị thế là một trong ba cường quốc xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, ngành lúa gạo Việt Nam đã và đang đóng góp quan trọng vào an ninh lương thực toàn cầu.

Gạo Việt Nam không chỉ nổi tiếng về sản lượng mà còn được đánh giá cao về chất lượng, đặc biệt là trong phân khúc gạo chất lượng cao, gạo giảm phát thải và gạo đặc sản.

Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH sản xuất thương mại Phước Thành IV (Vĩnh Long) nhận định: "Gạo Việt ngày càng được ưa chuộng nhờ vào việc có một bộ giống lúa tốt năng suất cao như OM4900, OM18, OM5451, ĐT8, ST… Bộ giống này làm ra sản phẩm gạo Việt có chất lượng tốt và giá cạnh tranh cao, phù hợp với phổ thị trường rất rộng từ Philippines, châu Phi, Trung Quốc và các nước Trung Đông".

Thứ hai, ngay sau khi thu hoạch xong, hạt lúa được xay xát, chế biến, đóng gói và đưa đến tay người tiêu dùng thế giới chỉ trong khoảng 2 tuần.

“Sự tươi mới của gạo Việt là điều mà khách hàng Philippines và Trung Quốc ưa thích. Lợi thế này các nước khác khó cạnh tranh được, ngay cả nước bên cạnh là Thái Lan”, ông Thành đánh giá.

Tháng 6/2025 vừa qua, Việt Nam tiếp tục “tung” ra loại gạo siêu đặc biệt mà chưa quốc gia nào sản xuất được để xuất khẩu. Theo đó, lô “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đầu tiên được Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản.

Lô “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” này có giá 820 USD/tấn, xuất tại kho của đơn vị ở TP Cần Thơ. Còn tính theo giá CIF (bao gồm giá gốc của hàng hóa, bảo hiểm, phí vận chuyển đến cảng đích) tương đương hơn 1.000 USD/tấn.

"Giá này ngang ngửa với dòng gạo cao cấp nhất Hom Mali của Thái Lan hiện nay và cao gấp đôi so với giá gạo thơm đang được doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu", ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT doanh nghiệp xuất khẩu gạo cho biết

Các chuyên gia cho rằng, thành công của ST25 hay gạo phát thải thấp không chỉ là một điểm sáng đơn lẻ. Đó là một quá trình dài cả một thập kỷ cho sự chuyển hướng sang gạo chất lượng cao, gạo có thương hiệu với những đầu tư về nghiên cứu giống, quy trình sản xuất nghiêm ngặt đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và các chiến lược về thị trường.

Từ chuyến hàng gạo xuất khẩu đầu tiên vào năm 1989, đến nay gạo Việt Nam có mặt ở hơn 150 nước, vùng lãnh thổ, trong đó có những thị trường khó tính như EU, Nhật Bản…

Sức mạnh nội sinh vững chắc của công nghiệp lúa gạo Việt Nam được hình thành đáng kể, tạo vị thế chưa từng có của ngành, thể hiện bằng kinh nghiệm dạn dày, đặc biệt quý báu về phát triển ngành từ nhiều mô hình khác nhau.

Nói về sứ mệnh của hạt gạo Việt Nam trên thị trường thế giới, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (Đại học Kinh tế quốc dân) cho rằng, với vị thế được nâng lên đáng kể trên thị trường thế giới, ngành công nghiệp lúa gạo Việt Nam cần chủ động, tích cực thay đổi hay làm tươi mới tầm nhìn,

"Đây là sứ mệnh của hạt gạo Việt để làm thay đổi phúc lợi người tiêu dùng gạo thế giới… ”, ông Lạng nói.

Tài liệu tham khảo:

Hồ Chí Minh, toàn tập, (Tập 4, NXB Chính trị quốc gia, H.1995, tr.31).

Gương mặt những người cùng thế hệ (Vũ Đình Hòe, Nhà xuất bản trẻ).

Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam - những chứng tích lịch sử (GS. Văn Tạo, GS Furuta Motoo).

Báo Cứu Quốc số 335, trang 1 ngày 4/9/1946

×