Ukraine vay 106 tỷ USD của EU để làm gì? Vì sao khoản vay được miễn lãi suất, chỉ phải hoàn lại khi "có điều kiện này"?

Vì sao Ukraine cần khoản vay 106 tỷ USD của EU?

Theo PBS News, quyết định cung cấp khoản vay quy mô lớn lên tới 106 tỷ USD từ Liên minh châu Âu cho Ukraine diễn ra trong một bối cảnh tài chính được đánh giá là đặc biệt cấp bách. Nền kinh tế Ukraine đã chịu tổn thất nghiêm trọng do xung đột kéo dài, trong khi các nhu cầu chi tiêu từ duy trì hoạt động nhà nước đến tài trợ cho chiến sự liên tục gia tăng.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế ước tính rằng Ukraine sẽ phải đối mặt với khoảng thiếu hụt tài chính lên tới 136 tỷ euro (tương đương 158 tỷ USD) trong hai năm tới. Trong bối cảnh đó, khoản vay 90 tỷ euro (khoảng 106 tỷ USD) từ EU không đơn thuần là một gói hỗ trợ tài chính, mà thực chất là “phao cứu sinh” giúp Ukraine tránh nguy cơ đứt gãy hệ thống vận hành quốc gia.

Các quan chức Ukraine cảnh báo rằng nếu không có nguồn vốn này, chính phủ có thể không đủ khả năng chi trả cho các dịch vụ công thiết yếu, trả lương cho khu vực công, duy trì hệ thống năng lượng, cũng như tiếp tục tài trợ cho các hoạt động quốc phòng ngay từ mùa xuân năm nay.

Ukraine sẽ được tiếp cận với 45 tỷ euro (53 tỷ đô la) cho phần còn lại của năm 2026 và 45 tỷ euro (53 tỷ đô la) cho cả năm 2027. Theo thỏa thuận, khoảng một phần ba số tiền sẽ được dùng để hỗ trợ ngân sách cho chính phủ Ukraine, trong khi phần còn lại sẽ được dành cho quốc phòng, bao gồm mua sắm vũ khí và mở rộng sản xuất vũ khí trong nước. Đợt giải ngân đầu tiên dự kiến ​​sẽ được thực hiện trong những tháng tới.

Khoản vay sẽ được giải ngân đều trong hai năm, nhằm đảm bảo tính ổn định và khả năng dự báo cho ngân sách Ukraine. Trong năm đầu tiên, khoảng 33 tỷ USD sẽ được dành cho quân sự và 20 tỷ USD cho các nhu cầu dân sự, theo Ủy viên kinh tế EU Valdis Dombrovskis.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất là điều kiện tài chính của khoản vay: đây là khoản vay không lãi suất và Ukraine chỉ phải hoàn trả nếu Nga thực hiện bồi thường sau xung đột. Điều này làm giảm đáng kể gánh nặng nợ công cho Ukraine, đồng thời chuyển rủi ro tài chính sang một kịch bản chính trị trong tương lai.

Ukraine phân bổ khoản tiền vay cụ thể thế nào?

Brussels cho biết khoản giải ngân đầu tiên sẽ được chuyển giao “sớm nhất có thể”, cho thấy tính cấp bách của tình hình. Gói tài chính này được kỳ vọng sẽ đáp ứng phần lớn nhu cầu vốn của Ukraine trong hai năm tới. Sau khi nguồn quỹ này được sử dụng hết, EU dự kiến sẽ tiếp tục phân bổ thêm khoảng 117 tỷ USD từ ngân sách dài hạn.

Thời điểm thông qua khoản vay cũng mang ý nghĩa đáng chú ý về mặt địa chính trị. Chỉ vài ngày trước đó, Tổng thống Volodymyr Zelensky thông báo rằng đường ống dẫn dầu Druzhba đã được sửa chữa và dòng chảy dầu được nối lại tới Slovakia và Hungary.

Theo ông Hlib Vyshlinsky, Giám đốc Trung tâm Chiến lược Kinh tế tại Kyiv, các cam kết tài chính từ EU có thể giúp Ukraine duy trì nền tảng tài chính ổn định ít nhất đến năm 2029. Ông cũng nhấn mạnh rằng trong khi Ukraine được củng cố về tài chính, áp lực kinh tế đang dần chuyển sang phía Nga – quốc gia cũng phải đối mặt với chi phí ngày càng lớn trong một cuộc xung đột tiêu hao.

Một yếu tố quan trọng khác là sự thay đổi vai trò của các đối tác quốc tế. Dưới thời Tổng thống Donald Trump, viện trợ từ Mỹ cho Ukraine đã giảm mạnh tới 99% theo Viện Kinh tế Thế giới Kiel. Điều này buộc châu Âu phải đóng vai trò chủ đạo trong việc hỗ trợ Kyiv, không chỉ về tài chính mà cả quân sự và nhân đạo.

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất của gói vay lần này so với các gói hỗ trợ trước đây là sự chuyển hướng rõ rệt sang chi tiêu quốc phòng. Khoảng 70 tỷ USD tương đương phần lớn khoản vay sẽ được dành cho lĩnh vực quân sự.

Khoản tiền này sẽ giúp Ukraine tiếp cận các hệ thống phòng không hiện đại, vốn có chi phí rất cao nhưng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ cơ sở hạ tầng và dân thường trước các cuộc tấn công từ trên không. Đồng thời, nó cũng được sử dụng để mở rộng sản xuất máy bay không người lái (drone), một trong những loại vũ khí đã chứng minh hiệu quả cao trong chiến tranh hiện đại.

Việc có một nguồn tài chính lớn và ổn định cho phép Ukraine lần đầu tiên có thể lập kế hoạch quân sự dài hạn. Trước đây, do viện trợ chủ yếu dưới dạng hiện vật và phân bổ nhỏ giọt, Kyiv thường chỉ có thể phản ứng ngắn hạn với tình hình chiến trường thay vì xây dựng chiến lược dài hạn.

Quan trọng hơn, khoản vay này đánh dấu sự chuyển dịch mô hình hỗ trợ: từ việc các nước phương Tây cung cấp vũ khí sang việc cung cấp tài chính để Ukraine tự sản xuất. Sự thay đổi này xuất phát từ thực tế rằng nhiều loại vũ khí phương Tây đặc biệt là các hệ thống dẫn đường chính xác ngày càng bị vô hiệu hóa bởi các biện pháp tác chiến điện tử của Nga.

Trong bối cảnh đó, Ukraine đã chủ động thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp quốc phòng nội địa. Các sản phẩm mới, như robot mặt đất trang bị súng máy, được đánh giá là phù hợp hơn với điều kiện chiến trường hiện đại nơi công nghệ thay đổi nhanh chóng và đòi hỏi khả năng thích ứng cao.

Tổng thống Zelensky cho biết khoản vay sẽ được sử dụng theo ba hướng chính:

- Sản xuất vũ khí trong nước

- Mua các hệ thống mà Ukraine chưa tự sản xuất được

- Sửa chữa và củng cố hạ tầng năng lượng trước mùa đông

Yếu tố năng lượng đặc biệt quan trọng khi Ukraine đã chịu thiệt hại nặng nề trong mùa đông vừa qua do các cuộc tấn công liên tục vào cơ sở hạ tầng điện.

Một ví dụ cụ thể cho thấy tầm quan trọng của nguồn tài chính mới là chương trình sản xuất drone. Hiện Ukraine sản xuất gần 1.000 drone đánh chặn mỗi ngày. Với nguồn vốn từ EU, con số này có thể tăng gấp đôi, giúp cải thiện đáng kể khả năng phòng thủ trên không. Theo ông Zelensky, đây là “vấn đề sống còn” đối với Ukraine.

Các khoản viện trợ tài chính khác của EU đã chi cho Ukraine

Cùng với 27 quốc gia thành viên, EU hiện là nguồn hỗ trợ tài chính lớn nhất cho Ukraine. Mục tiêu của các khoản hỗ trợ không chỉ là giúp Ukraine vượt qua khủng hoảng trước mắt mà còn đặt nền móng cho quá trình phục hồi và tái thiết dài hạn.

Tính đến nay, EU đã huy động khoảng 104,6 tỷ euro cho các chương trình hỗ trợ tài chính, kinh tế và nhân đạo. Cụ thể bao gồm:

- 43,3 tỷ euro hỗ trợ tài chính vĩ mô của EU

- 36,8 tỷ euro theo Cơ chế hỗ trợ Ukraine.

- 15 tỷ euro hỗ trợ tài chính, kinh tế và nhân đạo từ các quốc gia thành viên EU

- 5,3 tỷ euro hỗ trợ khác từ EU

- Khoản vay và bảo lãnh trị giá 2,8 tỷ euro từ Ngân hàng Đầu tư Châu Âu và Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Châu Âu.

- 1,4 tỷ euro viện trợ nhân đạo của EU

Tổng mức hỗ trợ dành cho Ukraine bao gồm cả viện trợ quân sự, nguồn thu từ tài sản Nga bị phong tỏa và hỗ trợ người tị nạn đã lên tới khoảng 200,6 tỷ euro.

Ngoài hỗ trợ trực tiếp, EU còn triển khai các biện pháp kinh tế như “làn đường đoàn kết” nhằm duy trì hoạt động thương mại của Ukraine, cũng như điều chỉnh khu vực thương mại tự do để giảm thuế quan và từng bước đồng bộ hóa các quy định kinh tế giữa hai bên.

Nợ công Ukraine áp sát 100% GDP, áp lực tài khóa gia tăng

Tính đến tháng 2 năm 2026, nợ công của chính phủ Ukraine đã lên tới 206,9 tỷ USD, phản ánh mức độ căng thẳng tài chính ngày càng lớn trong bối cảnh xung đột kéo dài và nhu cầu chi tiêu tăng mạnh. Con số này không chỉ cho thấy quy mô vay mượn gia tăng nhanh chóng, mà còn đặt ra những rủi ro đáng kể đối với ổn định kinh tế vĩ mô của quốc gia.

Trước khi xung đột với Nga bùng phát, Ukraine từng duy trì mức nợ công tương đối an toàn. Tỷ lệ nợ trên GDP (Tổng sản phẩm nội địa) ở mức khoảng 55%, được xem là nằm trong ngưỡng kiểm soát đối với một nền kinh tế đang phát triển. Tuy nhiên, kể từ sau năm 2022, bức tranh tài khóa đã thay đổi rõ rệt. Chi tiêu tăng vọt, nguồn thu suy giảm và nhu cầu vay vốn lớn khiến tỷ lệ nợ công tăng nhanh, tiến sát mốc 100% GDP trong giai đoạn 2025–2026.

Dự toán ngân sách năm 2026 cho thấy rõ áp lực tài khóa mà Ukraine đang đối mặt. Tổng thu ngân sách dự kiến đạt 2,9 nghìn tỷ hryvnia (khoảng 68,7 tỷ USD), trong khi tổng chi tiêu lên tới 4,8 nghìn tỷ hryvnia (khoảng 113,8 tỷ USD). Khoảng cách lớn giữa thu và chi phản ánh mức thâm hụt đáng kể, buộc chính phủ phải tiếp tục dựa vào nguồn tài trợ bên ngoài.

Cơ cấu chi tiêu cho thấy ưu tiên rõ ràng dành cho quốc phòng và an ninh quốc gia. Khoản chi này dự kiến đạt 2,8 nghìn tỷ hryvnia (66,3 tỷ USD), tương đương 27,2% GDP. Đây là tỷ lệ rất cao nếu so với chuẩn mực quốc tế, cho thấy Ukraine đang vận hành trong trạng thái “kinh tế thời chiến”, nơi phần lớn nguồn lực được dồn cho mục tiêu duy trì năng lực phòng thủ.

Bên cạnh đó, chi phí trả lãi nợ công cũng đang trở thành gánh nặng lớn thứ hai trong ngân sách. Dự kiến khoản này lên tới 513 tỷ hryvnia (12,2 tỷ USD). Khi quy mô nợ tăng nhanh, chi phí lãi vay cũng gia tăng tương ứng, làm thu hẹp không gian tài khóa và hạn chế khả năng chi tiêu cho các lĩnh vực dân sinh và phục hồi kinh tế.

Theo Bộ Tài chính Ukraine, thâm hụt ngân sách trong giai đoạn 2026–2027 có thể lên tới 60,8 tỷ USD. Con số này gần tương đồng với ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tổ chức cho rằng nhu cầu tài chính chưa được tài trợ của Ukraine trong cùng giai đoạn có thể đạt khoảng 63 tỷ USD.

×