Vì sao sông Tô Lịch bị lấp?

Tại sao sông Tô Lịch bị lấp?

Sông Tô Lịch hiện tại, nếu có thể gọi là sông, có chiều dài khoảng hơn 14km, chảy qua nhiều phường của thủ đô Hà Nội. Được bắt đầu từ đường Hoàng Quốc Việt, chỗ gần Chợ Bưởi, chảy qua Cầu Giấy xuống phía nam thành phố. Phải nói là “nếu có thể gọi là sông”, vì không theo định nghĩa thông thường về một dòng sông, sông Tô Lịch hiện tại không có nguồn cung cấp nước từ thượng nguồn, khúc sông thượng nguồn nối sông Tô Lịch với sông Hồng đã bị lấp đi, khiến cho về mặt bản chất, nếu không tính là đường cống thoát nước thải của một bộ phận thành phố, nước sông Tô Lịch không chảy, khiến nó chỉ như là một đoạn hồ dài.

Vậy vì sao và từ lúc nào, người ta đã lấp đi một phần của dòng sông thiêng đất Thăng Long, dòng sông quê của người Hà Nội này?

Theo Đại Nam nhất thống chí, “Sông Tô ở phía Đông tỉnh thành Hà Nội, là phân lưu của sông Nhị, chảy theo phía Bắc tỉnh thành vào cửa cống thôn Hương Bài, tổng Đồng Xuân, huyện Thọ Xương rồi chảy sang phía Tây huyện Vĩnh Thuận đến xã Nghĩa Đô ở phía Đông huyện Từ Liêm và các tổng thuộc huyện Thanh Trì, quanh co gần 60 dặm,…rồi chảy vào sông Nhuệ”.

Thời Lý, sông Tô Lịch không chỉ cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp, mà nó còn đóng vai trò như mạch giao thông, phục vụ đi lại và vận chuyển hàng hóa, thuyền có thể đi lại dễ dàng thông ra sông Hồng qua cửa Thiên Phù và cửa Hương Bài. Nhưng cửa Thiên Trù bị bồi lấp do đoạn sông từ bến Nhật Tân cho đến làng Bưởi bị cạn hẳn vào giữa thời Lý. Cửa thứ hai ra sông Hồng là Hương Bài tức Giang Khẩu, sau đổi tên là Hà Khẩu.

Theo ảnh Bản đồ Hà Nội 1873 tỷ lệ 1/12.500, do Phạm Đình Bách vẽ, Sở Địa Dư Đông Dương xuất bản năm 1937 và được Thư viện QG Pháp đưa lên internet ngày 13/06/2016, cùng với các dấu vết thực địa, chúng ta thấy thời điểm đó, đoạn sông Tô Lịch nối ra sông Hồng vẫn chưa bị lấp, và cửa Hà Khẩu chỗ nối ra sông Hồng là ở gần đầu cầu Chương Dương, đúng chỗ phố Chợ Gạo bây giờ. Phố này có tên phố Chợ Gạo bởi vì xưa kia, nó là chỗ để thuyền bè ngược xuôi buôn bán gạo ở ngay ngã ba sông.

Để quy hoạch và mở rộng mạng lưới phố phường, người Pháp đã lấp sông Tô Lịch từ đầu phố Thuỵ Khuê qua các phố Phan Đình Phùng, Hàng Lược, Ngõ Gạch,… rồi tiến dần ra đến chân cầu Long Biên ngày nay. Theo Nghị định ngày 06/4/1888 của Toàn quyền Đông Dương, hiện vẫn được bảo tồn tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia, các chợ có mái che được xây dựng, trong đó có chợ ở phố Hàng Gạo (nay là chợ Đồng Xuân). Vào năm 1889, khúc sông gần Hàng Chiếu bị lấp để xây chợ, từ khu chợ này, người Pháp cho đặt cống ngầm kéo dài đến gần đường Grand Boudha (phố Quán Thánh ngày nay), đó là tuyến cống ngầm thoát nước đầu tiên của Hà Nội. Tiếp theo, để có quỹ đất xây dựng 3 tuyến xe điện đầu tiên ở Hà Nội: Bờ Hồ - Bạch Mai; Bờ Hồ - Làng Giấy; Bờ Hồ - làng Tân Ấp nhằm phục vụ cho việc giao thông, đi lại thuận tiện nhanh chóng, từ năm 1895, cùng với việc trưng dụng đất đai ven sông, thành phố đã cho san lấp đoạn lòng sông Tô Lịch ở đây.

Việc dễ dàng đi đến các quyết định lấp một đoạn con sông Tô Lịch của chính quyền thành phố thời đó một phần là do chính cấu tạo tự nhiên của dòng sông này. Thông thường, với các con sông khác, nếu ta lấp đi đoạn sông thượng nguồn, con sông đó sẽ cạn khô và trở thành con sông chết. Song sông Tô Lịch rất đặc biệt, chính sự đặc biệt này làm cho một số người gọi nó là sông nghịch thủy, đó là vào mùa mưa lũ, nước trong đồng đổ dồn vào sông Tô Lịch và thường cao hơn nước Sông Hồng nên dòng nước sông Tô Lịch lại chảy ngược ra Sông Hồng. Chính vì với cấu tạo địa chất như thế, nếu có lấp một đoạn, đoạn còn lại của sông Tô Lịch vẫn còn nước như hiện nay chúng ta đang thấy.

Sau nhiều thập kỷ, do sự phát triển đô thị ồ ạt và thiếu quy hoạch của Hà Nội, phần còn lại của sông Tô Lịch trong xanh xưa bị biến thành kênh nước thải. Đã có rất nhiều mong muốn, dự định hồi sinh dòng sông này, nhưng đều chưa thành công. Gần đây, dự án hồi sinh dòng sông này của chính quyền thành phố Hà Nội với các giải pháp triệt để, từ việc tách riêng lượng nước thải của thành phố, không cho đổ lẫn chung vào nước sông nữa, sau đó gom, xử lý để rồi bổ cập trở lại vào nước sông khiến cho hy vọng một ngày nào đó được ngắm dòng sống Tô Lịch trong xanh của người dân Hà Nội gần hơn đến hiện thực, như câu ca đầy lãng mạn xưa:

Nước Sông Tô vừa trong vừa mát,

Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh...

×