95 năm Hội Nông dân Việt Nam: Hội là yếu tố then chốt làm nên kỳ tích nông nghiệp Việt Nam

Ngành nông nghiệp của Việt Nam phải nuôi sống dân số tăng gấp đôi trong năm thập kỷ, đạt 100 triệu người (2023). Đây là một thành tựu tạo nguồn cảm hứng và bài học kinh nghiệm cho các quốc gia khác đang phải đối mặt với những thách thức tương tự. Kinh tế hộ nông dân thực sự được thừa nhận từ "Đổi mới" (1986) trong một nền nông nghiệp Việt Nam định hướng thị trường xã hội chủ nghĩa.

Có thể tóm tắt 8 giải pháp chính sách đã được áp dụng thành công. Thứ nhất là, đất nông nghiệp được phân phối lại cho hàng triệu nông dân, thuế đất được áp dụng cho các hộ nông dân nhỏ và giấy chứng nhận bảo đảm quyền sử dụng đất đai lâu dài. Thứ hai là, tự do hóa thị trường và hội nhập quốc tế, Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2007, cùng với mười bảy Hiệp định Thương mại Tự do đã được ký kết với các quốc gia khác.

Thứ ba là, cải cách sâu rộng các doanh nghiệp nhà nước và hợp tác xã, nhằm thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Thứ tư là, khuyến nông công định hướng nông dân được hỗ trợ bởi nhân giống cây lương thực, dịch vụ kiểm dịch thực vật hoặc thú y mạnh mẽ và bộ máy nghiên cứu nông nghiệp được tăng cường.

Thứ năm là, một hệ thống tín dụng rộng lớn cho phép các doanh nghiệp nông nghiệp và hộ nông dân đầu tư. Thứ sáu là, cơ sở hạ tầng nông thôn được nâng cấp, bao gồm gần như toàn bộ hệ thống thủy lợi, điện khí hóa và đường trải nhựa, và thúc đẩy các chuỗi gía trị và công nghiệp chế biến. Thứ bảy là, tăng cường kết nối thị trường, với các nhà sản xuất nông sản thực phẩm chuyển đổi từ tự cung tự cấp sang sản xuất theo định hướng thị trường các loại cây trồng có giá trị cao;Thứ ba là, cải cách sâu rộng các doanh nghiệp nhà nước và hợp tác xã, nhằm thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Thứ tư là, khuyến nông công định hướng nông dân được hỗ trợ bởi nhân giống cây lương thực, dịch vụ kiểm dịch thực vật hoặc thú y mạnh mẽ và bộ máy nghiên cứu nông nghiệp được tăng cường.

Cuối cùng là, một loạt các chính sách tạo điều kiện và đầu tư có mục tiêu thông qua ngân sách chính phủ, ngân hàng phát triển quốc tế, các nhà tài trợ song phương và FDI;

Trong giai đoạn vừa qua, thu nhập của nông dân cũng tăng đều đặn, nghèo giảm 1-2%/năm và tuổi thọ tăng 10 năm trong giai đoạn 1990-2023. Bằng cách tạo cơ hội việc làm trong và ngoài nông nghiệp, Việt Nam đã giúp 30 triệu người thoát nghèo. Đến năm 2023, độ che phủ rừng đã phục hồi lên 42%. Như vậy, ngành nông nghiệp Việt Nam đã trở thành động lực cho sự phát triển kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường của đất nước.

"Đổi mới" đã tạo động lực rất lớn cho nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp liên tục nâng cao sản lượng lương thực. Nhờ đó, ngành nông nghiệp Việt Nam tăng trưởng trung bình 3,5%/năm trong giai đoạn 1986-2023. Việt Nam đã chuyển từ một nhà nhập khẩu lương thực thực phẩm thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới. Năm 2023, trên diện tích khoảng 3,5 triệu ha, Việt Nam sản xuất lúa gạo nhiều hơn toàn châu Phi hàng năm (khoảng 27-28 triệu tấn gạo). Năm 2024, nước này đã xuất khẩu 62,5 tỷ USD sản phẩm nông, lâm nghiệp, thủy sản cũng gần tương đương giá trị xuất khẩu nôg sản của toàn châu Phi, gồm 54 nước. Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu trở thành một trong 10 trung tâm chế biến nông sản thực phẩm hàng đầu thế giới vào năm 2030.

Bên cạnh các cải cách chính sách đã tạo ra động lực mạnh mẽ cho sự chuyển đổi ngành nông nghiệp và của kinh tế hộ nông dân Việt Nam, không thể không khẳng định lại vai trò then chốt của khoa học và công nghệ. Các đóng góp của khoa học công nghệ đã tạo nên năng suất và chất lượng vượt trội của nông sản phẩm. Năng suất gạo, cà phê hoặc cao su của Việt Nam hiện cao hơn mức trung bình toàn cầu lần lượt là 29%, 316% và 61%. Một số giống lúa của Việt Nam đã hai lần được công nhận là tốt nhất thế giới. Đây cũng là bài học có giá trị cho các nước châu Phi, có kinh tế hộ nông dân chiếm đa số.

Một số thách thức chính

Mặc dù đã đạt được những thành tựu đáng chú ý, nhưng nông nghiệp và kinh tế hộ nông Việt Nam đang bước vào giai đoạn bước ngoặt và phải đối mặt với bốn thách thức nổi bật.

Thu nhập của nông dân Việt Nam vẫn ở mức thấp. Với thu nhập bình quân đầu người hàng tháng thấp tới 170 đô la Mỹ (2023), khoảng cách thu nhập giữa nông thôn và thành thị ngày càng mở rộng. Số lượng lao động nông lâm thủy sản đang giảm nhanh từ đỉnh cao năm 2013 là 24,57 triệu người xuống còn 13,67 triệu người năm 2024. Tức là bình quân mỗi năm giảm gần 1 triệu lao động. Phần lớn những người rời khỏi nông nghiệp là người trẻ tuổi. Do vậy, xu hướng những năm tới là số lượng lao động nông nghiệp ngày càng giảm và già hóa.

Nông nghiệp Việt Nam đã trở nên quá phụ thuộc vào các nguyên liệu đầu vào có nguồn gốc từ dầu mỏ đắt đỏ bao gồm thuốc trừ sâu và phân bón hóa học, nhiên liệu và kháng sinh. Ví dụ, người trồng rau của Việt Nam chi tiêu quá mức 300-400 USD cho mỗi vụ và ha cho thuốc trừ sâu. Những phụ thuộc đầu vào đó làm giảm thu nhập, tạo ra khí thải nhà kính, gây rủi ro cho an toàn thực phẩm và chế độ ăn uống lành mạnh, đồng thời gây sủy giảm đa dạng sinh học.

Các hoạt động thâm canh không bền vững càng làm suy yếu tính bền vững lâu dài của nông nghiệp Việt Nam. Các phương pháp sản xuất khai thác nhằm tối đa hóa năng suất ngắn hạn có thể dẫn đến suy thoái dần dần các hệ sinh thái đất nông nghiệp, gây xói mòn và suy giảm độ phì nhiêu của đất, ô nhiễm nước.

Hướng tới nông nghiệp sinh thái, và hệ thống lương thực thực phẩm bền vững

Năm 2022, Chính phủ đã đưa ra chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đất nước đặt mục tiêu sử dụng Nông nghiệp sinh thái như một phương tiện để phát triển bền vững ngành nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế hộ nông dân, hiện đại hóa nông thôn và mang lại lợi ích cho phúc lợi xã hội nói chung.

Tiếp đó năm 2023, kế hoạch hành động quốc gia về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm đến năm 2030 nhằm kết nối sản xuất và tiêu dùng bền vững tốt hơn đã được ban hành để thực hiện quá trình chuyển đổi này. Có thể nêu lên 8 điểm chính của định hướng. Một là, cơ cấu lại nông nghiệp dựa trên lợi thế so sánh và nhu cầu thị trường. Hai là, đảm bảo hiệu quả và bền vững bằng cách điều chỉnh các thành phần quan trọng của chuỗi giá trị nông sản thực phẩm, khép kín vòng lặp dinh dưỡng và giảm bớt sự phụ thuộc vào đầu vào; đồng thời tích cực duy trì sức khỏe liên kết của con người, động vật và môi trường (One Health).

Ba là, thúc đẩy hợp tác theo chiều ngang và chiều dọc của các chủ thể dọc theo chuỗi giá trị và trong hệ thống lương thực, thực phẩm. Bốn là, phát triển các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn. Năm là, hiện đại hóa nông thôn gắn với đô thị hóa, bảo vệ văn hóa dân gian, di sản ẩm thực, cảnh quan truyền thống, thu hút du lịch.

Sáu là, theo đuổi sự phát triển bao trùm, công bằng. Bảy là, thúc đẩy phát triển cộng đồng như bằng cách chuyển trọng tâm từ tăng năng suất sang doanh thu dài hạn, đa giá trị và phúc lợi xã hội, sức khỏe, dinh dưỡng. Và tám là, thực hiện chuyển đổi hệ thống nông nghiệp, thực phẩm minh bạch, có trách nhiệm, bảo vệ môi trường, cung cấp chế độ ăn uống lành mạnh cho tiêu dùng trong nước, nâng cao an ninh dinh dưỡng và an toàn thực phẩm.

Hướng tới nông dân chuyên nghiệp, sinh thái, thông minh

Trong điều kiện như vậy, tương lai phát triển của nông nghiệp nước ta chủ yếu trông vào tăng năng suất và hiệu quả thông qua áp dụng khoa học kỹ thuật và máy móc, đòi hỏi nông dân và người làm nông nghiệp cần hướng tới chuyên nghiệp hóa để nắm được khoa học kỹ thuật và hiểu biết về nông nghiệp sinh thái, đủ khả năng áp dụng các công nghệ thông minh, bao gồm cả kỹ năng sử dụng máy móc, thiết bị số, drone, AI nông nghiệp...

Tuy vậy, năm 2024, mới chỉ có 4,68% lao động nông lâm thủy sản được đào tạo là một tỷ lệ thấp. Như vậy, ngay từ bây giờ, cần phải tăng cường việc đào tạo nông dân như vậy chuẩn bị cho một cơ cấu lao động nông nghiệp với tỷ lệ lao động chuyên nghiệp hơn và được đào tạo có trình độ kỹ thuật, quản lý cao hơn trong tương lai. Nông dân phải là một nghề quan trọng trong cơ cấu kinh tế của nước ta.

×