Chuyên gia Nguyễn Trần Lâm (IFAD): "Giảm nghèo thông tin – chiếc chìa khóa giúp người dân tự mở cánh cửa thoát nghèo"

Sau hơn hai thập kỷ triển khai, Chương trình Mục tiêu quốc gia về Giảm nghèo bền vững đã giúp hàng triệu hộ dân thoát nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống. Trong đó, “giảm nghèo về thông tin” được xem là một trong những trụ cột quan trọng, góp phần thay đổi nhận thức, tư duy và cách làm kinh tế của người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Tại tọa đàm "Giúp nông dân giảm nghèo về thông tin để vươn lên thoát nghèo bền vững" mới đây, ông Nguyễn Trần Lâm – Chuyên gia tư vấn của Quỹ Nông nghiệp Liên hợp quốc (IFAD) đã có những trao đổi với phóng viên báo Điện tử Dân Việt để nhìn lại những thành tựu nổi bật, đồng thời bàn về định hướng giai đoạn tới của chương trình.

Thưa ông, từ góc độ chuyên gia tư vấn, ông đánh giá thế nào về những thành tựu nổi bật của Việt Nam trong công tác giảm nghèo bền vững, đặc biệt là ở lĩnh vực “giảm nghèo về thông tin”?

- Có thể nói, trong khoảng 20 năm qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất đáng kể trong công tác giảm nghèo nói chung và giảm nghèo về thông tin nói riêng. Từ một quốc gia nghèo, chúng ta đã vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình, tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh qua từng giai đoạn, đời sống người dân được nâng cao cả về vật chất lẫn tinh thần.

Theo tôi, riêng về “giảm nghèo thông tin”, có thể tóm lược ở ở những điểm nổi bật dưới đây: Thứ nhất, mức độ tiếp cận thông tin của người dân được mở rộng rõ rệt. Không chỉ nông dân, học sinh, công nhân, mà cả người dân tộc thiểu số, hộ nghèo ở vùng sâu, vùng xa cũng được hỗ trợ tiếp cận thông tin thông qua các chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là sau khi Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 có hiệu lực.

Thứ hai, việc phổ cập thông tin đã giúp người dân có cơ hội tiếp cận tri thức, kỹ thuật và công nghệ mới. Nông dân có thể học hỏi kỹ thuật canh tác tiên tiến; người làm nghề rừng hiểu rõ hơn về chuỗi giá trị, thị trường lâm sản; thanh niên và phụ nữ nông thôn được hướng dẫn kỹ năng số, kỹ năng kinh doanh. Đây là những yếu tố tạo nền tảng để người dân chủ động vươn lên thoát nghèo.

Thứ ba, hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin của Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Trong 5–7 năm gần đây, tốc độ phủ sóng Internet, điện thoại thông minh, mạng 3G, 4G đã đạt tới vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo. Nhờ đó, người dân có thể tiếp cận thông tin thời sự, kỹ thuật sản xuất, thương mại điện tử một cách nhanh chóng, tiện lợi.

Thứ tư, đội ngũ cán bộ, đặc biệt là cán bộ cấp cơ sở được nâng cao năng lực rõ rệt. Họ biết lập kế hoạch, giám sát, đánh giá và phối hợp thực thi chương trình hiệu quả hơn, nhờ đó thông tin từ cấp Trung ương được chuyển tải đến người dân sát thực tế hơn trước.

Thứ năm, các hình thức truyền thông ngày càng đa dạng: từ báo in, báo điện tử, truyền hình, mạng xã hội cho đến các buổi hội chợ, tuyên truyền lưu động, văn nghệ, câu lạc bộ nông dân. Điều này giúp thông tin đến được với người dân bằng những hình thức gần gũi, dễ tiếp nhận hơn.

Cuối cùng, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giảm nghèo về thông tin cũng đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Liên minh châu Âu, Úc, Canada, Oxfam,... đều đánh giá cao Việt Nam. Họ ấn tượng với cách chúng ta kết hợp công nghệ thông tin với phát triển sinh kế, thương mại điện tử, giáo dục kỹ năng số, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa.

Những thành quả này cho thấy Việt Nam không chỉ giảm nghèo về thu nhập, mà còn thu hẹp khoảng cách tri thức và cơ hội tiếp cận thông tin giữa các vùng miền.

Ông có thể chia sẻ thêm, các tổ chức quốc tế nhìn nhận như thế nào về hiệu quả của Việt Nam trong lĩnh vực này?

- Họ đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia có cách tiếp cận sáng tạo và bền vững. Các tổ chức quốc tế ghi nhận rằng, chúng ta không chỉ chú trọng đến hạ tầng công nghệ mà còn coi trọng việc tổ chức, điều phối và kết nối giữa các cấp, từ Trung ương đến địa phương.

Nhiều chương trình quốc tế đã lấy Việt Nam làm ví dụ điển hình cho mô hình “giảm nghèo thông tin” gắn liền với ứng dụng công nghệ số trong nông nghiệp, thương mại điện tử và đào tạo kỹ năng sinh kế. Những mô hình như “nông dân số”, “hợp tác xã số”, hay các sàn thương mại nông sản trực tuyến ở nhiều tỉnh, thành đã chứng minh rằng khi có thông tin, người dân sẽ mạnh dạn thay đổi tư duy sản xuất, nâng cao thu nhập.

Tôi cho rằng điều Việt Nam làm được chính là biến công nghệ thành công cụ của sự bao trùm, giúp mọi người, dù ở thành thị hay miền núi đều có cơ hội tiếp cận tri thức và tham gia vào quá trình phát triển.

Vậy thì theo ông, đâu là điểm nhấn mang tính đột phá nhất mà chương trình giảm nghèo bền vững, đặc biệt là giảm nghèo về thông tin, đã mang lại cho người dân?

- Nếu chỉ chọn một điểm nhấn, tôi cho rằng đó là sự phát triển vượt bậc của hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin.

Chỉ trong vòng 5–7 năm, Việt Nam đã có bước tiến lớn. Từ các trung tâm đô thị đến tận vùng núi cao, biên giới, hải đảo như Đồng Văn, Mèo Vạc (Hà Giang) hay Cà Mau, bà con đều có thể truy cập Internet ổn định. Điều đó không chỉ mở ra cánh cửa thông tin, mà còn tạo nền tảng để các chương trình khác như chuyển đổi số, khuyến nông, khởi nghiệp, thương mại điện tử phát huy hiệu quả.

Song song với hạ tầng, sự tham gia chủ động của đội ngũ cán bộ địa phương cũng là một đột phá đáng kể. Các sở, ban, ngành, từ khoa học công nghệ, tài nguyên môi trường, đến hội đoàn thể đã phối hợp đồng bộ trong việc triển khai các dự án, hướng dẫn người dân ứng dụng công nghệ vào đời sống. Nhờ vậy, công nghệ không còn là điều gì xa vời, mà đã trở thành công cụ hữu ích trong từng thôn, bản.

Trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội hiện nay, việc người dân tiếp cận thông tin đa chiều cũng đặt ra không ít thách thức. Theo ông, đâu là những khó khăn lớn nhất, và chúng ta cần làm gì để giúp người dân nhận diện, chọn lọc thông tin chính xác?

- Đúng vậy. Nếu như trước đây, vấn đề là làm sao để người dân có thể tiếp cận được thông tin, thì hiện nay, thách thức lại là làm thế nào để họ chọn được thông tin đúng và đáng tin cậy.

Lượng thông tin trên mạng xã hội khổng lồ, trong đó có cả thông tin sai lệch, gây nhiễu, ảnh hưởng tới nhận thức và hành động của người dân. Ở những vùng dân tộc thiểu số, trình độ học vấn còn hạn chế, kỹ năng số chưa cao, việc phân biệt thật, giả càng khó khăn hơn.

Do đó, công tác tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng nhận biết thông tin đúng, sai là rất quan trọng.

Các mô hình “ngang hàng” như nông dân dạy nông dân, học sinh dạy lại cha mẹ, hay cán bộ khuyến nông hướng dẫn người dân, đều chứng minh hiệu quả rõ rệt. Đây là cách lan tỏa tự nhiên, dễ hiểu, dễ tiếp nhận.

Chúng tôi từng phối hợp với tổ chức Plan International triển khai chương trình tuyên truyền an toàn mạng cho trẻ em. Qua các trò chơi, câu hỏi đố vui, các em được học cách nhận biết thông tin độc hại, liên hệ với tổng đài khi gặp vấn đề.

Với người lớn, việc truyền thông qua người uy tín, trưởng thôn, cán bộ hội nông dân, cán bộ khuyến nông giúp thông tin đi đúng hướng, đúng người. Ở nhiều địa phương, mô hình “tiên phong và lan tỏa”, người hiểu trước hướng dẫn người sau, từ đó mang lại kết quả rất tích cực.

Tóm lại, giảm nghèo về thông tin không chỉ là cung cấp thông tin, mà là hướng dẫn kỹ năng tiếp nhận, xử lý và chia sẻ thông tin một cách có trách nhiệm.

Trong bối cảnh Việt Nam đang lấy ý kiến để xây dựng chương trình giảm nghèo bền vững giai đoạn mới, theo ông, đâu là định hướng trọng tâm cần ưu tiên để nâng cao hiệu quả trong thời gian tới?

Theo tôi, có bốn định hướng lớn cần được chú trọng trong giai đoạn tới. Thứ nhất, tiếp tục đầu tư phát triển hạ tầng số và viễn thông ở vùng sâu, vùng xa, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận thông tin nhanh, ổn định, với chi phí hợp lý. Đây là nền tảng của mọi chính sách giảm nghèo thông tin.

Thứ hai, xây dựng hệ sinh thái thông tin chính thống, tin cậy và thân thiện với người dân. Cần đa dạng hóa các kênh tiếp cận như ứng dụng di động, cổng thông tin điện tử, đường dây nóng, chương trình phát thanh, truyền hình địa phương, đặc biệt bằng tiếng dân tộc. Thông tin phải được trình bày dễ hiểu, gần gũi, sát với nhu cầu thực tiễn.

Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ ở cả Trung ương và cơ sở. Điều này không chỉ về chuyên môn, mà còn về kỹ năng truyền thông, tương tác và hướng dẫn người dân. Một cán bộ hiểu công nghệ, am hiểu địa bàn sẽ là cầu nối quan trọng giúp chính sách đi vào cuộc sống.

Thứ tư, thúc đẩy sự tham gia chủ động của người dân. Họ không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể. Khi nông dân, phụ nữ, thanh niên, người dân tộc thiểu số biết cách tìm kiếm, chọn lọc và chia sẻ thông tin đúng, họ sẽ tự tin hơn, chủ động hơn trong phát triển sinh kế.

Chúng tôi từng phối hợp với Hội Nông dân Việt Nam trong các dự án của IFAD, hướng dẫn bà con sử dụng cổng thông tin khuyến nông, học hỏi kỹ thuật sản xuất qua mạng, truy cập tài liệu hướng dẫn phòng chống dịch bệnh cây trồng vật nuôi.

Hoặc trong các chương trình của Plan International, trẻ em vùng khó khăn được học kỹ năng số qua trò chơi trực tuyến. Những mô hình như vậy đã chứng minh rằng khi thông tin đến đúng người, đúng cách, thì đó chính là “chiếc chìa khóa” giúp họ mở cánh cửa thoát nghèo bền vững.

Cuối cùng, theo ông, để người dân, đặc biệt là nhóm yếu thế có thể tự tin tiếp cận và khai thác thông tin hiệu quả hơn trong hành trình thoát nghèo, họ cần bắt đầu từ đâu?

- Tôi cho rằng, trước hết mỗi người dân phải coi việc tiếp cận và học hỏi thông tin là nhu cầu thiết yếu của cuộc sống, giống như ăn, mặc hay học hành. Mỗi nhóm đối tượng như nông dân, học sinh, công nhân hay người dân tộc thiểu số cần được hướng dẫn theo cách riêng, có thể là truyền thông bằng tiếng dân tộc, livestream trực quan, video hướng dẫn kỹ thuật, hay qua các buổi tập huấn cộng đồng.

Chúng tôi từng triển khai mô hình “người trẻ dân tộc livestream bán nông sản”, các bạn vừa quảng bá sản phẩm, vừa giới thiệu văn hóa bản địa. Đó là minh chứng sống động cho việc thông tin, nếu được sử dụng đúng, có thể trở thành sinh kế bền vững.

Quan trọng hơn, trong chuỗi giá trị sản xuất, mỗi mắt xích đều cần được trang bị thông tin phù hợp. Phụ nữ thường đảm nhận khâu chọn giống, chăm sóc; nam giới tham gia thu hoạch, tiêu thụ. Mỗi khâu đều có vai trò, và chỉ khi tất cả cùng được “giảm nghèo thông tin”, chuỗi sản xuất mới hoàn chỉnh và hiệu quả.

Tôi tin rằng, với nền tảng công nghệ ngày càng vững, cùng sự vào cuộc của Nhà nước, các tổ chức xã hội và người dân, chương trình giảm nghèo bền vững giai đoạn mới sẽ tiếp tục khẳng định tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”. Trong đó, giảm nghèo về thông tin chính là bước đi căn bản để bảo đảm công bằng, bao trùm và phát triển bền vững cho mọi người dân Việt Nam.

Xin cám ơn ông về những chia sẻ tâm huyết của mình!

×