Đề nghị công nhận quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm do AI tạo ra để chống sao chép

Sáng 24/11 tại Hội trường, Quốc hội cho ý kiến về dự thảo Luật Sở hữu Trí tuệ do Chính phủ trình Quốc hội, theo đại biểu Phạm Trọng Nghĩa (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) nhắc đến sở hữu trí tuệ đối với các tác phẩm do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra và cho rằng cần thiết công nhận quyền sở hữu đối với người tạo ra sản phẩm AI.

Có hay không việc thừa nhận quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm do AI tạo ra?

Tại dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ không thừa nhận quyền sở hữu trí tuệ của AI và không bảo hộ các tác phẩm do AI tạo ra. Dẫn nội dung dự thảo Luật, ông Nghĩa nói lý do: Việc Luật không công nhận quyền SHTT nếu thiếu "yếu tố con người" hay “do con người” tạo ra. Theo đó, "yếu tố tác giả là con người" là điều kiện bắt buộc để xác lập quyền SHTT.

Theo ông Nghĩa, việc không ghi nhận quyền SHTT đối với các sản phẩm của AI thường được lập luận là: quyền SHTT là công cụ để bảo vệ giá trị sáng tạo của con người, giá trị sáng tạo lao động trí óc của nhân loại; việc công nhận quyền SHTT cho những sản phẩm được tạo ra bởi máy móc sẽ tạo sự bất công cho những tác giả sử dụng chính trí tuệ của mình để sáng tạo ra những tác phẩm thật sự… 

Bên cạnh đó, ý kiến này lo ngại nếu công nhận thì có thể bị AI cạnh tranh mất việc làm. Bởi lẽ, AI có thể tạo ra các tác phẩm chất lượng cao với tốc độ nhanh và chi phí gần như bằng không sẽ khiến các doanh nghiệp không còn cần thuê con người, dẫn đến bị thất nghiệp hoặc giảm giá trị lao động.

Ở chiều ngược lại, việc công nhận SHTT đối với các sản phẩm do AI tạo ra sẽ góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nếu sản phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ sẽ dẫn đến dễ bị sao chép tràn lan; từ đó, giảm động lực sáng tạo của cá nhân và giảm nhu cầu đầu tư của doanh nghiệp. 

Đại biểu cho rằng, đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, việc thu hút đầu tư vốn và công nghệ vào AI là rất quan trọng. Bên cạnh đó, để phát huy trí tuệ Việt, cần có cơ sở pháp lý để bảo hộ SHTT đối với các sản phẩm cho AI Việt tạo ra, đây cũng là tiền đền quan quan trọng để đưa AI Việt ra thế giới, giảm phụ thuộc vào các Tập đoàn công nghệ toàn cầu (Big Tech). 

Mặt khác, việc xác định chủ thể SHTT cũng giúp ràng buộc trách nhiệm bồi thường thiệt hại một cách rõ ràng hơn, công bằng hơn và giảm được kiện tụng.

Ông Nghĩa đề nghị ghi nhận quyền SHTT đối với các tác phẩm do AI tạo ra và áp dụng mô hình bảo vệ có điều kiện. Đồng thời, nhấn mạnh nguyên tắc sáng tạo của con người là yếu tố cốt lõi. Xác định rõ AI không phải là chủ thể quyền mà chủ thể quyền là con người, là người cuối cùng sử dụng/vận hành AI, trừ trường hợp có thỏa thuận là người khác.

“Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò của AI nhưng vẫn giữ vững yêu cầu về tính nguyên gốc của sản phẩm và sự sáng tạo của con người”, ông Nghĩa nói.

Đại biểu đề nghị bổ sung các nội dung như quy định, tác phẩm, sản phẩm do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra chỉ được bảo hộ quyền SHTT khi có sự tham gia sáng tạo đáng kể của con người trong quá trình hình thành, chỉnh sửa hoặc định hướng nội dung.

Quyền sở hữu, khai thác và trách nhiệm pháp lý đối với sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra thuộc về tổ chức, cá nhân trực tiếp huấn luyện, vận hành tạo ra.

Cũng thảo luận về dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (Đoàn TPHCM) góp ý về Điều 8a quy định việc quản lý, khai thác quyền sở hữu trí tuệ trong dự thảo luật. Tại khoản 1 việc lập danh mục và tự xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ là quy định tiến bộ, tạo điều kiện để tài sản trí tuệ được ghi nhận trên sổ sách kế toán và tham gia các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư.

Vẫn khó dùng tài sản trí tuệ làm tài sản đảm bảo

Tuy nhiên, theo đại biểu, khoản 1 hiện đang mở quá rộng khi cho phép chủ sở hữu “tự xác định giá trị” mà không quy định nghĩa vụ chứng minh, công bố căn cứ hoặc chuẩn mực định giá tối thiểu.

Thực tiễn kiểm toán, thanh tra cho thấy đây là điểm rất dễ bị lợi dụng để nâng khống giá trị, chuyển giá, gây thất thoát trong giao dịch với tài sản công, hoặc làm khó cho các tổ chức tín dụng khi thẩm định hồ sơ.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân đề nghị bổ sung nguyên tắc giải trình và minh bạch hóa phương pháp tự định giá, nhằm bảo đảm tính liêm chính và độ tin cậy của thị trường.

Về khoản 2 - khuyến khích sử dụng tài sản trí tuệ để thế chấp, vay vốn, theo đại biểu, chủ trương này hoàn toàn đúng và phù hợp với xu thế kinh tế tri thức. Tuy nhiên, nếu không có điều kiện ràng buộc thì quy định “khuyến khích” sẽ rất khó triển khai.

Hiện nay, ngân hàng chỉ có thể chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm khi có: phương pháp định giá chuẩn; hồ sơ xác lập tài sản rõ ràng; và cơ chế xử lý, chuyển giao tài sản khi khách hàng mất khả năng trả nợ.

Điều luật mới chỉ nói “khuyến khích” nhưng chưa làm rõ việc định giá phải dựa trên tiêu chuẩn nào, xử lý tài sản ra sao, ai chịu trách nhiệm khi tài sản đang tranh chấp, bị hủy bỏ hiệu lực hoặc không còn giá trị kinh tế. Nếu thiếu những điều kiện tiên quyết này, Điều 8a sẽ khó đi vào thực tế tín dụng.

Về Khoản 3 quy định Chính phủ hướng dẫn phương pháp định giá. Theo đại biểu, cụm từ này còn hẹp và chưa bao quát các thành tố thiết yếu của hoạt động định giá sở hữu trí tuệ.

Đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi hướng dẫn, thay vì chỉ quy định chung chung. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy định giá tài sản trí tuệ muốn thành công cần tối thiểu 4 yếu tố: bộ tiêu chí và phương pháp định giá chuẩn; yêu cầu hồ sơ, dữ liệu minh chứng; tiêu chuẩn năng lực của tổ chức, cá nhân được phép định giá; cơ chế kiểm tra, hậu kiểm và xử lý sai lệch.

Theo đại biểu, nếu các tiêu chí này không được quy định rõ ở văn bản dưới luật, thì việc định giá sẽ thiếu thống nhất, gây rủi ro cho cả cơ quan quản lý, chủ sở hữu tài sản và hệ thống tài chính, ngân hàng.

×