Giải mã sức hút: Vì sao quy mô Kỳ thi Đánh giá năng lực ĐHQG TP.HCM tăng gần 20 lần sau 8 năm?

Trong suốt nhiều thập kỷ, bức tranh tuyển sinh đại học tại Việt Nam gần như bị đóng khung bởi các kỳ thi quốc gia tập trung.

Dù mang tính đại trà, những kỳ thi này dần bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính cấu trúc như lạm phát điểm số hay hiện tượng học tủ, học lệch.

Đứng trước bài toán khát nhân lực chất lượng cao, các cơ sở giáo dục đại học tinh hoa chật vật trong việc tìm kiếm những ứng viên thực sự có tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Phản ứng trước thực trạng đó, năm 2018, Đại học Quốc gia TP.HCM (ĐHQG-HCM) đã tiên phong khởi xướng Kỳ thi Đánh giá Năng lực (ĐGNL) với mục tiêu tạo ra một kênh tuyển chọn chuyên biệt, hướng tới triết lý đào tạo toàn diện.

Tuy nhiên, có lẽ chính những nhà kiến tạo hệ thống lúc bấy giờ cũng khó lòng hình dung được rằng, chỉ 8 năm sau, sáng kiến này lại tạo ra một cuộc khảo thí uy tín được hàng trăm trường đại học công nhận và sử dụng.

Đánh giá năng lực ĐHQG TP.HCM: Từ một thử nghiệm nội bộ đến đại công trường khảo thí

Nhìn lại quỹ đạo 8 năm, sức tăng trưởng của kỳ thi diễn ra liên tục. Nếu lấy cùng hệ quy chiếu là số lượng đăng ký dự thi, quy mô thực tế đã tăng gần 20 lần từ mốc phôi thai đến hiện tại.

Nhìn sâu vào trục thời gian, quỹ đạo phát triển của kỳ thi không phải là một đường thẳng mờ nhạt, mà là một đồ thị tăng trưởng theo cấp số nhân. Năm 2018, kỳ thi mang tính chất thăm dò với khoảng 7.000 thí sinh, chủ yếu thu hút học sinh ưu tú tại TP.HCM nhắm vào các trường nội khối. Chỉ một năm sau, con số này lập tức tăng vọt lên 53.000 thí sinh cho cả hai đợt thi.

Ngay cả khi đại dịch COVID-19 bùng phát làm tê liệt toàn bộ hệ thống xã hội, kỳ thi vẫn thể hiện sức sống mãnh liệt. Trong giai đoạn thử thách sinh tồn (2020 - 2021), dù đợt 2 bị hủy hoặc gộp chung, quy mô đăng ký đợt 1 vẫn ngược dòng tăng trưởng từ 63.000 lên 70.000 thí sinh.

Bước vào giai đoạn hậu đại dịch (2022 - 2024), kỳ thi chính thức xác lập vị thế "trụ cột", liên tục phá vỡ mốc 100.000 lượt thí sinh (dao động từ 123.000 đến 136.000/năm). Điểm rơi kỷ lục được ghi nhận vào mùa tuyển sinh 2026, với hơn 137.000 thí sinh đăng ký chỉ trong đợt 1, đòi hỏi một bộ máy hậu cần và vận hành ở đẳng cấp quốc gia.

Danh sách các trường xét tuyển ĐGNL ĐHQG-HCM ngày càng mở rộng

Một kỳ thi chuẩn hóa dù được thiết kế khoa học đến đâu cũng sẽ rơi vào quên lãng nếu không được thị trường giáo dục công nhận. Sự vươn lên của Đánh giá năng lực ĐHQG-HCM là minh chứng cho "hiệu ứng mạng lưới".

Trong hai năm đầu tiên (2018-2019), kết quả kỳ thi chỉ được lưu hành nội bộ phục vụ xét tuyển cho 10 đơn vị thành viên của ĐHQG-HCM. Nhờ độ tin cậy và khả năng phân hóa phổ điểm tuyệt vời, đến năm 2020, danh sách đối tác đã mở rộng lên 67 đơn vị.

Cột mốc quan trọng xuất hiện vào năm 2024 khi mạng lưới này chính thức vượt qua 105 cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng và duy trì ổn định hệ sinh thái hơn 100 trường trong chu kỳ 2025-2026.

Không chỉ bó hẹp ở phía Nam, kết quả của kỳ thi này còn được các trường đại học top đầu phía Bắc như Đại học Ngoại thương, Đại học Kinh tế Quốc dân tin tưởng sử dụng.

Song song với việc thu hút các cơ sở đào tạo, chiến lược mở rộng địa lý cũng là chìa khóa mở ra cánh cửa tăng trưởng.

ĐHQG-HCM nhận thức rõ rào cản chi phí di chuyển đối với học sinh nông thôn. Từ chỗ chỉ tổ chức ở các thành phố trung tâm, năm 2022, kỳ thi mạnh dạn mở rộng ra 17 tỉnh thành với 80 điểm thi.

Đến đợt 1 năm 2026, mạng lưới này đã phủ sóng tới 55 điểm thi thuộc 15 tỉnh thành, kéo dài từ TP Huế, Đà Nẵng qua khu vực Tây Nguyên cho đến tận miền Tây như An Giang, Cà Mau.

Quyết định đưa điểm thi về tận các vùng ven và Đồng bằng Sông Cửu Long mang một thông điệp mạnh mẽ về xã hội học giáo dục: kỳ thi đã chủ động đi tìm thí sinh, thay vì bắt các em phải khăn gói lên siêu đô thị như nhiều thập kỷ trước.

Tại sao học sinh đổ xô đi thi Đánh giá năng lực ĐHQG-HCM?

"Lõi từ tính" tạo nên sức hút mãnh liệt của kỳ thi này đối với cả học sinh lẫn các trường đại học nằm ở cách ra đề và cấu trúc bài thi đột phá. Bài thi gồm 120 câu hỏi trắc nghiệm khách quan thực hiện trong 150 phút, được thiết kế thành ba phân hệ rõ rệt: Sử dụng ngôn ngữ; Toán học, tư duy logic và phân tích số liệu; Giải quyết vấn đề. Khác với các kỳ thi truyền thống vốn nặng về kiểm tra trí nhớ ngắn hạn, đề thi ĐGNL cung cấp sẵn các đoạn ngữ liệu, bảng biểu, số liệu phức tạp và yêu cầu thí sinh phải vận dụng tư duy để suy luận ra đáp án.

Cái hay của đề thi nằm ở việc triệt tiêu hoàn toàn vấn nạn "học tủ, học vẹt". Phân hệ Tư duy logic và Phân tích số liệu được xem là một bước ngoặt về khảo thí tại Việt Nam, bởi nó đo lường chính xác năng lực tư duy nền tảng - yếu tố cốt lõi quyết định khả năng thích ứng và thành công của sinh viên ở bậc đại học.

Thay vì yêu cầu nhớ một mốc lịch sử hay một công thức hóa học phức tạp, bài thi đòi hỏi khả năng xâu chuỗi dữ kiện liên môn để giải quyết một bài toán thực tiễn. Sự tương thích hoàn hảo này với định hướng phát triển năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã giúp học sinh tự tin ứng tuyển, đồng thời giúp các trường đại học "đãi cát tìm vàng" được những tân sinh viên thực sự có tư duy sắc bén.

Hơn thế nữa, tính minh bạch và độ tin cậy của bài thi được bảo chứng bởi công nghệ chấm điểm dựa trên Lý thuyết Ứng đáp Câu hỏi (IRT). Thay vì cộng điểm cơ học theo kiểu mỗi câu một điểm, hệ thống IRT gán trọng số khác nhau cho từng câu hỏi tùy thuộc vào độ khó và khả năng phân loại thí sinh của câu hỏi đó. Nhờ thuật toán này, phổ điểm được trải rộng tối đa trên thang 1.200 điểm, tạo ra một đường cong phân bố chuẩn mực.

Thuật toán này đã giải quyết triệt để căn bệnh "lạm phát điểm số", triệt tiêu hiện tượng đồng điểm ở phân khúc xuất sắc, biến kết quả thi thành một "đồng tiền chung" uy tín mà hơn 100 trường đại học có thể tin tưởng dùng chung, giúp tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí tự tổ chức khảo thí.

Theo các chuyên gia, động lực cốt lõi khiến học sinh đổ xô tham gia hệ thống khảo thí này được thúc đẩy bởi 4 động lực chính:

Thứ nhất, tính tương thích hoàn hảo với Chương trình Phổ thông mới. Sức bật mạnh mẽ nhất trong giai đoạn 2025-2026 đến từ việc kỳ thi đón đầu lứa học sinh tốt nghiệp theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018.

Khi giáo dục chuyển dịch sang phát triển năng lực, ĐHQG-HCM đã chủ động điều chỉnh đề thi để đánh giá tư duy logic, phân tích số liệu và suy luận khoa học. Sự đồng điệu này giúp học sinh tự tin đăng ký hàng loạt vì bài thi phản chiếu đúng những gì họ được định hướng tiếp cận trong suốt 3 năm THPT.

Thứ hai, chiến lược giải tỏa áp lực tâm lý. Trong văn hóa Á Đông, các kỳ thi "nhất chín, nhì bù" luôn tạo ra áp lực khủng khiếp. Việc tổ chức kỳ thi làm 2 đợt riêng biệt mỗi năm đã cung cấp cho thí sinh một cơ chế quản trị rủi ro hoàn hảo. Học sinh có thể thi lại đợt 2 nếu đợt 1 chưa tốt, và đặc biệt, việc công bố kết quả sớm (như ngày 17/4/2026 đối với đợt 1) giúp hàng chục ngàn em "chốt sớm" suất vào đại học trước khi kết thúc lớp 12.

Thứ ba, đòn bẩy từ quyền tự chủ đại học. Thay vì tự tổ chức các kỳ thi riêng lẻ tốn kém hàng tỷ đồng, hơn 100 trường đại học đã chọn Đánh giá năng lực ĐHQG-HCM như một "chiếc phao cứu sinh" vừa tiết kiệm chi phí, vừa nâng cao chất lượng đầu vào. Khi các trường đối tác phân bổ chỉ tiêu ngày càng lớn, điểm thi này trở thành "đồng tiền chung" không thể thiếu trong ví của mọi học sinh lớp 12.

Thứ tư, tính bao trùm và trách nhiệm xã hội. Kỳ thi không biến thành "sân chơi của giới nhà giàu" nhờ các chính sách miễn 100%, hoặc giảm 70%, 50% lệ phí cho thí sinh khó khăn, giúp triệt tiêu rào cản tài chính và tạo cơ hội bình đẳng cho học sinh vùng sâu vùng xa.

Dù gặt hái nhiều thành công, sự tăng trưởng nóng cũng đẩy hệ thống đối mặt với những rủi ro vận hành nghiêm trọng. Cuộc khủng hoảng kỹ thuật vào tháng 6/2024 là một ví dụ điển hình khi sự lệch pha trong quy trình đồng bộ hóa dữ liệu lên máy chủ đã khiến hàng loạt thí sinh nhận kết quả sai lệch trong suốt 48 giờ.

Dù khâu chấm thi lõi được khẳng định chính xác, lỗ hổng ở giao diện hiển thị đã tạo ra vết xước lớn về tâm lý đối với học sinh.

Nghiêm trọng hơn, việc mở rộng điểm thi đòi hỏi sử dụng hàng ngàn cán bộ coi thi, làm nảy sinh những lỗ hổng về quản trị nhân sự ở cấp cơ sở. Sự cố tại điểm thi An Giang, khi giám thị phát trùng mã đề và xử lý lúng túng bằng cách thu lại toàn bộ, đã tước đi 20 phút làm bài quý giá và phá vỡ trạng thái tâm lý thi cử của nhiều thí sinh.

Hành trình 8 năm của kỳ thi Đánh giá năng lực ĐHQG TP.HCM đã giải quyết thành công bài toán của xã hội về một thước đo đánh giá thực chất. Thế nhưng, khi bước sang bước phát triển mới, thử thách của hệ thống này không còn là việc mở rộng quy mô. Trọng tâm giờ đây thuộc về khả năng tối ưu hóa hạ tầng công nghệ, nâng cấp hệ thống máy chủ và chuẩn hóa nghiêm ngặt kỷ luật của đội ngũ coi thi tại các địa phương để bảo vệ tính công bằng, liêm chính của kỳ thi.

×