Khi người nghèo phải chứng minh mình nghèo

Anh Hùng thuê trọ trong khu nhà tôi ở. Anh làm công nghệ thông tin theo dạng freelancer, nhận dự án theo từng giai đoạn nên không có hợp đồng lao động dài hạn. Vợ anh trước làm công ty, sau dịch Covid-19 thì nghỉ việc để chăm con và chuyển sang bán hàng online tại nhà. Con anh học cùng lớp với con tôi. Hai đứa thường tan học về cùng nhau, người lớn chỉ kịp chào nhau vài câu ngắn ngủi.

Cuối năm 2025, trong một buổi chiều đón con, anh Hùng đứng lại lâu hơn thường lệ. Anh nói đang làm hồ sơ xin mua nhà ở xã hội nhưng “bị kẹt”. Kẹt không phải vì không đủ điều kiện, mà vì không biết phải chứng minh thu nhập thế nào cho đúng.

Theo quy định khi đó, người thu nhập thấp ở đô thị nhưng không có hợp đồng lao động phải xin công an phường xác nhận điều kiện về thu nhập. Với người làm việc tự do như anh Hùng, yêu cầu này giống một bài toán không có đáp án. Thu nhập từ các dự án IT đến theo từng đợt, có tháng khá, có tháng gần như trống. Việc bán hàng online của vợ anh cũng vậy, phụ thuộc vào đơn hàng và sức khỏe của con nhỏ. Không bảng lương, không hợp đồng, không một loại giấy tờ nào phản ánh trọn vẹn đời sống thu nhập thực tế.

Anh mang hồ sơ lên công an phường. Việc tiếp nhận diễn ra nhẹ nhàng. Nhưng kết quả thì không thay đổi. “Các anh công an bảo không có dữ liệu để xác nhận thu nhập”, anh kể. “Không phải người ta không muốn giúp, mà là không biết xác nhận thế nào”.

Công an phường không sai. Họ không thể xác nhận một thứ mà hệ thống quản lý của họ không có. Nhưng chính ở thời điểm đó, một nghịch lý lộ ra rất rõ: Chính sách an sinh được thiết kế để hỗ trợ người thu nhập thấp lại vấp ngay ở nhóm thu nhập thấp nhất. Khi một chính sách chỉ vận hành trơn tru với những ai có đủ giấy tờ, nhóm yếu thế nhất có nguy cơ bị loại ngay ở cửa.

Hôm đó, anh Hùng nói một câu nghe rất khẽ nhưng nặng: “Chắc em thôi. Không phải vì không đủ điều kiện, mà vì không biết phải chứng minh mình nghèo bằng cách nào cho đúng”. Đó không chỉ là sự bỏ cuộc, mà là cảm giác phải “giải thích” hoàn cảnh của mình theo một ngôn ngữ hồ sơ mà anh không có cách nào sử dụng thành thạo.

Sau lần ấy, anh không nhắc đến chuyện mua nhà ở xã hội nữa. Cuộc sống quay về nhịp cũ: Anh nhận dự án, vợ bán hàng online, chiều đón con, tối cả nhà quây quần trong căn phòng thuê quen thuộc. Giấc mơ về một chỗ ở ổn định lùi lại phía sau, không phải vì thiếu cố gắng, mà vì vướng ở một thủ tục không được thiết kế cho những người sống bằng lao động tự do.

Nghị định 54/2026/NĐ-CP có hiệu lực vào tháng 2/2026. Quy định mới cho phép người lao động không có hợp đồng được tự kê khai và cam kết mức thu nhập khi làm hồ sơ mua nhà ở xã hội. Đây là một bước tiến quan trọng: Ít nhất, hồ sơ của những người như anh Hùng không còn bị vướng ngay từ đầu như trước nữa.

Nhưng khi đọc kỹ hơn, tôi nhận ra nội dung xác nhận của công an cấp xã/ chỉ còn là các thông tin nhân thân cơ bản như họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân, nơi cư trú – những dữ liệu mà Nhà nước đã quản lý đầy đủ. Công an không xác nhận thu nhập, mà chỉ xác nhận nhân thân.

Từ góc nhìn của anh Hùng, rào cản lúc này không còn nằm ở thu nhập, mà ở chỗ anh vẫn phải đi xác nhận lại những thông tin mà Nhà nước đã có. Khi dữ liệu đã sẵn trong hệ thống, việc yêu cầu người dân in đơn, đi lại và chờ xác nhận không làm hồ sơ đáng tin hơn, mà chỉ khiến người dân vất vả hơn. Khi người mệt nhất luôn là nhóm yếu thế, thì thủ tục ấy cần được tiếp tục xem xét.

Với anh Hùng, mỗi lần “xin xác nhận” là thêm một ngày ảnh hưởng tới công việc, thêm một khoản chi đi lại, thêm một vòng chờ đợi. Trên giấy tờ, những chi phí ấy gần như bằng không. Trong đời sống của người thu nhập thấp, đó là gánh nặng rất thật.

Từ góc độ quản lý, khi Nhà nước đã có cơ sở dữ liệu dân cư, việc người dân vẫn phải “xin” xác nhận cho những thông tin đã có đặt ra vấn đề về mức độ thuận tiện mà hệ thống đang mang lại cho người sử dụng. Còn nếu lo ngại gian lận, cách làm hiệu quả hơn không phải là bắt tất cả người nghèo vượt qua cùng một vòng thủ tục, mà là tiếp nhận hồ sơ trên cơ sở cam kết thu nhập của người dân, gắn với trách nhiệm pháp lý rõ ràng, rồi thực hiện hậu kiểm có trọng điểm.

Cách tiếp cận này vừa công bằng hơn với những người như anh Hùng, vừa tiết kiệm nguồn lực quản lý so với xác nhận đại trà. Quan trọng hơn, nó chuyển trọng tâm chính sách từ giấy tờ sang trách nhiệm.

Thực tế, ngay cả khi hoàn tất được thủ tục, con đường đến nhà ở xã hội vẫn còn nhiều bước gian nan như: xét duyệt hồ sơ, bốc thăm… do chênh lệch lớn giữa nhu cầu và nguồn cung. Dù vậy, thời gian gần đây, nguồn cung nhà ở xã hội tại Hà Nội đã có những tín hiệu khởi sắc hơn. Hy vọng vì thế không phải là không có. Vấn đề là hy vọng ấy có đến được với những người dễ bị bỏ lại nhất hay không.

Chiều hôm qua, tôi lại thấy anh Hùng đứng đón con trước cổng trường. Hai cha con lẫn trong dòng người tan học quen thuộc. Tôi nghĩ, với những người như anh, điều họ cần không phải là thêm một xác nhận để hợp thức hóa hoàn cảnh, mà là một cơ chế đủ tin cậy để họ ký tên vào cam kết của chính mình – và một hệ thống đủ nghiêm để hậu kiểm khi cần.

Khi dữ liệu đã có và trách nhiệm đã rõ, việc tiếp tục buộc người thu nhập thấp phải chứng minh mình nghèo không còn là câu chuyện thủ tục. Đó là câu chuyện chúng ta chọn đặt niềm tin vào đâu và tin đến mức nào trong một chính sách an sinh.

×