Những đường link 404 và ký ức của một quốc gia

Tôi từng có hàng trăm bài viết đăng trên Sài Gòn Tiếp Thị. Khi tờ báo dừng hoạt động và website không còn tồn tại, phần lớn những bài báo ấy cũng biến mất khỏi không gian mạng. Đến hôm nay, tôi vẫn tiếc vì ngày đó đã không lưu lại chúng một cách đầy đủ.

Nhiều đồng nghiệp cũ của tôi cũng vậy. Họ không còn cách nào đọc lại những bài báo, những tuyến bài đã dành nhiều tháng để thực hiện.

Những ngày gần đây, khi câu chuyện tinh gọn báo chí tiếp tục được nhắc đến nhân dịp 21/6, tôi lại nghe nhiều đồng nghiệp đặt ra cùng một câu hỏi: nếu một ngày nào đó website của cơ quan báo chí mình không còn tồn tại, điều gì sẽ xảy ra với hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn bài báo đã được xuất bản trong nhiều năm qua?

Đó không chỉ là câu chuyện của nghề báo mà là câu chuyện về trí nhớ của một quốc gia trong thời đại Internet.

Trong gần ba thập kỷ kể từ khi Internet xuất hiện ở Việt Nam, báo chí đã ghi lại cách đất nước này thay đổi qua từng giai đoạn: sự ra đời của những doanh nghiệp tư nhân đầu tiên, những cuộc tranh luận về Luật Doanh nghiệp, WTO, cải cách hành chính, những cơn sốt bất động sản, những dự án hạ tầng hay những đổi thay ở từng làng quê, khu công nghiệp và đô thị.

Với nhiều doanh nghiệp tư nhân đời đầu, nhiều dự án đầu tư hay nhiều cuộc tranh luận chính sách quan trọng, báo chí chính là nơi lưu giữ hồ sơ đầy đủ nhất. Không ít dữ liệu đơn giản là không tồn tại ở nơi nào khác.

Đó cũng là lý do câu chuyện một website báo chí biến mất không chỉ liên quan đến một tòa soạn hay một nhóm phóng viên.

Nó liên quan đến ký ức của cả xã hội.

Cuộc tái cấu trúc lớn nhất của báo chí Việt Nam

Sau hơn 6 năm thực hiện Quy hoạch báo chí và Nghị quyết 18, báo chí Việt Nam đã trải qua cuộc tái cấu trúc lớn nhất kể từ sau Đổi mới.

Chỉ riêng giai đoạn 2019-2025, số báo giảm từ 179 xuống 98, số đài phát thanh - truyền hình giảm từ 72 xuống 38. Hàng trăm cơ quan báo chí đã sáp nhập, chuyển đổi hoặc chấm dứt hoạt động.

Tất cả các cơ quan báo chí trực thuộc Hà Nội và TPHCM cũng đã được sắp xếp lại theo mô hình tập trung. Nhiều bộ, ngành và địa phương đang trải qua quá trình tinh gọn tương tự.

Và khi quy mô thay đổi lớn đến như vậy, câu chuyện dữ liệu không còn là việc riêng của từng tòa soạn.

Ký ức số cần được giữ gìn

Theo chuyên gia công nghệ Đào Trung Thành, Việt Nam đang đứng trước nguy cơ mất dần ký ức số được hình thành trong gần ba thập kỷ kể từ ngày Internet chính thức kết nối toàn cầu vào năm 1997.

Đến hôm nay, khi nhiều cơ quan báo chí được sáp nhập hoặc kết thúc hoạt động, các website đã hoặc sẽ bị đóng cửa, thì dữ liệu cũng đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

"Ký ức số không chết trong một đám cháy. Nó chết dần qua những lần đổi hệ thống, đổi tên miền, đổi tổ chức mà không có chính sách lưu trữ đi kèm", ông Thành nói.

Một ngày nào đó, một đường link cũ chỉ còn hiện lỗi 404. Một bức ảnh vẫn còn nhưng mất thông tin về thời gian, địa điểm hay tác giả. Một bài báo vẫn tồn tại dưới dạng bản sao nhưng bản gốc và các lần đính chính đã biến mất.

Nếu hôm nay ai đó muốn tìm lại những tranh luận đầu tiên về Luật Doanh nghiệp năm 1999, những bài viết về quá trình Việt Nam gia nhập WTO, những cuộc tranh luận về cải cách thủ tục hành chính, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước hay sự hình thành của khu vực kinh tế tư nhân thời kỳ đầu, không ít nguồn dữ liệu đã trở nên khó tìm hơn nhiều so với vài năm trước.

Mỗi website báo chí đóng lại có thể cuốn theo cả một lát cắt của thời đại mà nó từng ghi chép.

Nếu không có chiến lược lưu trữ bài bản, các thế hệ sau có thể sẽ phải nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời Internet bằng những mảnh dữ liệu còn sót lại.

Mỗi ngày, hàng nghìn phóng viên gặp doanh nghiệp, xuống địa phương, tiếp xúc người dân và ghi nhận những thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội. Bài báo của họ là dữ liệu.

Một tờ báo xuất bản hàng trăm nghìn bài viết trong 20-30 năm thực chất đang lưu giữ lịch sử của doanh nghiệp, biến động của thị trường, những cuộc tranh luận chính sách và sự thay đổi trong đời sống người dân.

Trớ trêu ở chỗ đúng vào lúc Việt Nam nói rất nhiều về dữ liệu và trí tuệ nhân tạo thì một phần hệ thống tạo ra dữ liệu gốc lại đang thu hẹp.

AI không tự tạo ra dữ liệu. Nó học từ những gì xã hội đã ghi lại. Chính vì thế, khi AI phát triển mạnh hơn, dữ liệu gốc do báo chí tạo ra lại càng trở thành thứ khó thay thế.

Người ta nói rất nhiều về trung tâm dữ liệu, chủ quyền dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Nhưng có một câu hỏi khác ít được nhắc đến hơn: liệu chúng ta đã thực sự coi dữ liệu báo chí là một phần của hạ tầng quốc gia hay chưa?

Chúng ta có thể xây thêm nhiều trung tâm dữ liệu, huấn luyện thêm nhiều mô hình AI và đầu tư thêm hàng tỷ USD cho công nghệ.

Nhưng nếu những dữ liệu gốc của chính mình không được lưu giữ đầy đủ, một ngày nào đó chúng ta có thể sở hữu những hệ thống AI rất mạnh nhưng lại ngày càng nghèo ký ức.

Từ ký ức số đến hạ tầng tri thức

Nhiều quốc gia đã bắt đầu coi dữ liệu số là một phần hạ tầng tri thức quốc gia.

Châu Âu thậm chí xây dựng các không gian dữ liệu chung để lưu giữ và tái sử dụng hàng chục triệu tư liệu số hóa cho nghiên cứu, giáo dục và AI. Europeana hiện cung cấp quyền truy cập tới hàng chục triệu tài liệu từ các thư viện, bảo tàng và tổ chức văn hóa trên khắp châu Âu.

Điều đó đặt ra một câu hỏi: Việt Nam có cần một "thư viện ký ức số" của riêng mình hay không?

Theo chuyên gia công nghệ thông tin Đào Trung Thành, Việt Nam cần một chương trình cấp quốc gia về lưu chiểu và bảo tồn báo chí điện tử.

Mỗi khi một cơ quan báo chí sáp nhập, chuyển đổi hoặc dừng hoạt động, dữ liệu đã xuất bản phải được bàn giao và lưu giữ giống như các tài sản khác.

"Nếu bàn giao trụ sở, con dấu, nhân sự mà quên dữ liệu thì chúng ta đã bỏ quên một nửa lịch sử", ông nói.

Xa hơn, Việt Nam có thể xây dựng một kho lưu trữ báo chí điện tử quốc gia với các chuẩn dữ liệu thống nhất để phục vụ nghiên cứu, giáo dục và AI tiếng Việt.

Đó không chỉ là câu chuyện bảo tồn quá khứ mà còn là câu chuyện chuẩn bị dữ liệu cho tương lai.

Một ngày nào đó, một nhà nghiên cứu muốn tìm lại những tranh luận về Luật Doanh nghiệp năm 1999. Một sinh viên muốn đọc những bài báo đầu tiên về khu vực kinh tế tư nhân. Hay một doanh nghiệp muốn tra cứu lịch sử của chính mình.

Khi đó, thứ họ tìm kiếm không chỉ là một bài báo cũ. Họ đang tìm cách hiểu một giai đoạn phát triển của đất nước.

Và câu hỏi là chúng ta có còn giữ được những dấu vết của giai đoạn ấy hay không?

×