"Cơn sốt" xăng dầu và phép thử đồng thuận

Thiếu xăng - Nỗi lo chính đáng

Tối qua khi đi bộ ngang một cây xăng gần nhà, tôi thấy hàng người xếp dài dưới ánh đèn vàng. Một anh shipper trẻ cầm hai chiếc can nhựa để chờ mua xăng, mặt đầy lo lắng nói với người bên cạnh: “Đổ thêm được chút nào hay chút nấy, mai chưa biết thế nào?”.

Giá xăng dầu tăng vọt không phải kết quả của sự điều hành kém hay ai đó trục lợi. Nó là hệ quả trực tiếp của một cuộc xung đột quân sự cách Việt Nam hàng nghìn kilômét nhưng lại chặn đứng dòng chảy năng lượng nuôi sống cả thế giới. Eo biển Hormuz, nơi một phần ba lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đi qua mỗi ngày gần như tê liệt. Không quốc gia nào nằm ngoài cơn chấn động này. Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Trung Quốc… đều đang chịu tác động tương tự, thậm chí nặng hơn.

Trong bối cảnh ấy điều đáng nói không phải là Việt Nam có bị ảnh hưởng hay không. Chắc chắn là có. Điều đáng nói là cách chúng ta ứng phó. Phải nói thẳng là Chính phủ đã phản ứng nhanh hơn nhiều so với những gì dư luận thường kỳ vọng. Chỉ trong vòng chưa đầy 10 ngày kể từ khi chiến sự bùng phát, Thủ tướng đã thành lập Tổ công tác an ninh năng lượng cấp quốc gia, Chính phủ ban hành nghị quyết kích hoạt giải pháp cấp bách, Bộ Công Thương ra văn bản hỏa tốc kiểm soát toàn bộ hệ thống phân phối xăng dầu, thuế nhập khẩu xăng dầu được giảm về 0% bằng một Nghị định có hiệu lực ngay trong ngày ký.

Thủ tướng trực tiếp điện đàm với lãnh đạo 3 quốc gia Vùng Vịnh để bảo đảm nguồn cung dầu thô. Riêng việc ngân sách chấp nhận giảm thu hơn nghìn tỷ đồng để hạ thuế nhập khẩu xăng dầu trong bối cảnh tài khóa không hề dư dả là một quyết định thể hiện rõ sự ưu tiên ổn định dân sinh.

Tôi nói điều này không phải để ca ngợi. Tôi nói để đặt một câu hỏi ngược lại rằng khi Nhà nước đã làm phần việc của mình với tốc độ và quyết tâm như vậy thì phần việc của mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp là gì? Câu trả lời đơn giản hơn chúng ta tưởng và nó bắt đầu từ hai chữ “tiết kiệm”.

Tôi biết nhiều người sẽ cười khẩy khi nghe khuyến cáo tiết kiệm xăng dầu. “Tôi đi làm bằng gì nếu không đi xe máy?”, câu hỏi ấy hoàn toàn có lý. Nhưng tiết kiệm không có nghĩa là ngừng sống. Tiết kiệm là chọn lựa có ý thức trong những điều nhỏ nhất. Tắt máy khi dừng đèn đỏ quá lâu. Bảo dưỡng xe đúng hạn để động cơ không ngốn thêm nhiên liệu. Gom việc lại để giảm một chuyến đi trong ngày. Rủ đồng nghiệp đi chung xe thay vì mỗi người một chiếc. Với doanh nghiệp có thể xem xét cho nhân viên làm việc từ xa nếu phù hợp, sắp xếp tuyến vận chuyển để giảm xe chạy rỗng, xây dựng định mức tiêu hao nhiên liệu thay vì để mặc cho lãng phí trở thành thói quen.

Mỗi hành động đó tưởng nhỏ nhưng nhân lên với hàng chục triệu hộ gia đình, hàng trăm nghìn doanh nghiệp thì nó trở thành một nguồn lực thực sự. Khi nguồn cung bị siết chặt bởi một cuộc chiến nằm ngoài tầm kiểm soát thì cách duy nhất để giảm áp lực từ phía cầu chính là ý thức tiết kiệm của toàn xã hội. Không có chính sách điều hành nào dù khéo léo đến mấy có thể thay thế được điều đó.

Điều tôi lo ngại nhất lúc này thực ra không phải giá xăng. Giá xăng rồi sẽ điều chỉnh theo diễn biến thế giới lên rồi xuống, đó là quy luật thị trường. Điều tôi lo là tâm lý hoang mang dẫn đến hành vi tích trữ. Khi mọi người cùng đổ xô đi mua xăng cùng lúc, nhu cầu tăng đột biến gấp rưỡi, gấp đôi trong thời gian ngắn thì chính hành vi ấy chứ không phải do nguồn cung tạo ra khan hiếm cục bộ.

Một số cửa hàng phải treo biển hết hàng không phải vì không có xăng mà vì lượng mua vượt xa mọi dự tính. Tích trữ lúc này không bảo vệ được ai. Nó chỉ lấy đi phần xăng của người thực sự cần, đẩy giá lên cao hơn và gửi tín hiệu sai cho thị trường.

Phép thử cho sự đồng thuận

Có một bài học mà người Việt Nam đã chứng minh nhiều lần. Trong những lúc khó khăn nhất, sức mạnh lớn nhất không đến từ kho dự trữ hay chính sách ưu đãi mà đến từ sự đồng lòng. Đại dịch Covid-19 đã cho thấy khi cả xã hội cùng chia sẻ gánh nặng từ giãn cách, đến nhường cơm sẻ áo, đến chấp nhận những bất tiện cá nhân vì lợi ích chung thì Việt Nam có thể vượt qua những thách thức mà nhiều nước giàu hơn, mạnh hơn còn lúng túng.

Cuộc "khủng hoảng" năng lượng lần này cũng tương tự. Nó không đòi hỏi chúng ta phải hy sinh lớn lao. Nó chỉ đòi hỏi mỗi người bớt đi một chút, ý thức thêm một chút, bình tĩnh hơn một chút. Nhà nước đã hy sinh hơn nghìn tỷ đồng ngân sách để giảm thuế nhập khẩu. Thủ tướng đã trực tiếp vận động ngoại giao ở cấp cao nhất để bảo đảm nguồn cung. Hai nhà máy lọc dầu trong nước vẫn đang vận hành bình thường. Hệ thống phân phối được kiểm soát chặt chẽ, các hành vi găm hàng, đầu cơ bị xử lý nghiêm… Đó là toàn bộ những gì bộ máy nhà nước có thể làm trong phạm vi quyền hạn và nguồn lực hiện có.

Và nếu nhìn xa hơn đây cũng là lúc để mỗi chúng ta tự hỏi một câu hỏi lớn hơn chuyện giá xăng tuần này. Chúng ta có thể sống ít phụ thuộc vào xăng dầu hơn không? Xe điện, xe hybrid, nhiên liệu sinh học E5… những lựa chọn ấy không còn là chuyện của tương lai xa. Bộ Công Thương đã đưa ra lộ trình triển khai nhiên liệu sinh học E5, E10 từ ngày 1/6/2026.

Mỗi doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống quản lý năng lượng, mỗi gia đình cân nhắc một chiếc xe tiết kiệm nhiên liệu hơn cho lần mua tiếp theo chính là đang xây dựng khả năng chống chịu cho bản thân và cho cả nền kinh tế trước những cú sốc năng lượng mà chắc chắn sẽ không chỉ xảy ra một lần. Khủng hoảng nào rồi cũng qua nhưng bài học từ khủng hoảng thì nên ở lại.

Mọi cuộc khủng hoảng đều là một phép thử. Phép thử lần này không chỉ hỏi chúng ta có đủ xăng hay không mà còn hỏi một điều khác. Khi khó khăn ập đến từ bên ngoài, người Việt Nam chọn mỗi người chạy mỗi ngả hay chọn đứng cùng nhau?

Giá xăng, dầu rồi sẽ điều chỉnh. Còn sự đồng thuận giữa Nhà nước và nhân dân, một khi đã được thử thách và giữ vững thì ở lại lâu hơn bất kỳ cơn sốt nào. Đó mới là thứ đáng tích trữ nhất lúc này.

×