Làng cổ đẹp mê ly này ở Bình Định, nay là tỉnh Gia Lai, vẫn còn vô số nhà cổ hàng trăm năm tuổi thế này đây

Nổi bật trong số các ngôi nhà cổ làng rau truyền thống Thuận Nghĩa (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định trước đây) ở làng cổ đó là ngôi nhà cổ của tổ tộc họ Quách, công trình hơn 300 năm tuổi được người dân địa phương xem như “báu vật” của vùng quê gắn với nghĩa quân Tây Sơn.

Bên trong ngôi nhà cổ hơn 300 tuổi ở tỉnh Bình Định, nay là Gia Lai, ai nấy vô đều khen hết lời

Ngôi nhà tọa lạc giữa không gian xanh mướt của làng rau ven sông, mang vẻ cổ kính, mộc mạc. Theo gia phả, thủy tổ dòng họ là ông Quách Tịnh Nương, người gốc Phúc Kiến (Trung Hoa), di cư đến đây cách nay hơn ba thế kỷ để lập nghiệp.

Trải qua 13 đời với hơn 500 người, dòng họ Quách không chỉ duy trì nề nếp gia phong mà còn đóng góp nhiều giá trị văn hóa cho vùng đất Bình Định xưa.

Trong đó, thi sĩ Quách Tấn (1910 - 1992) là gương mặt tiêu biểu. Ông vừa là nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu, dịch giả; đặc biệt là tác giả cuốn “Nước non Bình Định”, được xem như một “sử thi đất võ”. Cùng với Hàn Mặc Tử, Yến Lan và Chế Lan Viên, ông thuộc nhóm “Bàn thành tứ hữu” nổi tiếng một thời.

Ông Quách Hùng (74 tuổi), hậu duệ đời thứ 10, hiện trông coi trang viên, cho biết ngôi nhà cổ đã tồn tại hơn 300 năm, gắn liền với hành trình khai cơ lập nghiệp của tổ tiên. 

“Trải qua chiến tranh và thời gian, phần lớn kiến trúc bên trong vẫn được giữ nguyên. Chúng tôi chỉ gia cố lại mái cho an toàn, còn kết cấu và cách bài trí gần như không thay đổi. Những gì thuộc về tổ tiên thì con cháu cố gắng giữ gìn”, ông nói.

Không chỉ riêng họ Quách, khối Thuận Nghĩa hiện còn ít nhất 10 ngôi nhà cổ thuộc các dòng họ Quách, Trần, Nguyễn.

Đây là những dấu tích sống động về quá trình hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Tây Sơn. Điểm chung của các ngôi nhà là kiến trúc truyền thống miền Trung: nhà gỗ 5 gian, hai chái, mái lợp ngói. Toàn bộ khung nhà, từ cột, kèo đến xà ngang đều được liên kết bằng mộng thủ công, chốt gỗ hoặc tre, không dùng đinh sắt.

Bên dòng Kôn, “báu vật” hiếm có nhà cổ ở làng Thuận Nghĩa

Đáng chú ý, dù trải qua hàng trăm năm với khí hậu khắc nghiệt, mưa bão liên miên, các công trình vẫn giữ được độ vững chãi.

Theo người dân, gỗ làm nhà được lựa chọn rất kỹ, có khả năng chống chịu tốt, ít bị mối mọt, minh chứng cho kinh nghiệm và tay nghề của người xưa.

Những năm gần đây, khi mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng rau Thuận Nghĩa hình thành, các ngôi nhà cổ trở thành điểm nhấn độc đáo. Không gian sản xuất nông nghiệp truyền thống được kết nối với trải nghiệm văn hóa - lịch sử, mở ra hướng đi mới cho phát triển địa phương.

Tuy vậy, bài toán đặt ra là làm sao vừa bảo tồn, vừa phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

Ông Quách Văn Cầu - Bí thư Chi bộ khối Thuận Nghĩa cho biết, nơi đây còn ít nhất 10 ngôi nhà cổ tuổi đời hàng trăm năm, tập trung chủ yếu ở các dòng họ Quách, Trần, Nguyễn. 

Những ngôi nhà này gắn liền với quá trình lập làng, khai khẩn đất đai và hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Tây Sơn.

Điểm chung dễ nhận thấy của các ngôi nhà cổ nơi đây là kiến trúc truyền thống miền Trung với kiểu nhà gỗ 5 gian, hai chái, mái lợp ngói. Bộ khung nhà được dựng hoàn toàn bằng gỗ, từ cột, kèo đến xà ngang, liên kết với nhau bằng mộng thủ công, dùng chốt gỗ, tre, hoàn toàn không sử dụng đinh sắt.

Đặc biệt, trải qua hàng trăm năm, khí hậu miền Trung khắc nghiệt, thường chịu tác động của mưa bão nhưng những ngôi nhà vẫn chắc chắn, vững chãi. Theo người dân địa phương, gỗ làm nhà được ông bà xưa chọn lựa rất kỹ, vừa bền, vừa chịu được tác động của thời tiết, rất hiếm bị mối ăn.

Những năm gần đây, khi mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng rau Thuận Nghĩa được hình thành, các ngôi nhà cổ trở thành điểm nhấn đặc biệt, kết nối không gian sản xuất nông nghiệp với trải nghiệm văn hóa, lịch sử.

“Chủ trương phát triển du lịch gắn với nhà cổ là điều rất quý. Đó là di sản của tổ tiên để lại, con cháu giữ được đã khó, nay có cơ hội giới thiệu cho du khách càng trân trọng hơn. Song, để vừa bảo tồn, vừa phát huy lâu dài cần có sự đồng thuận của các dòng họ và sự hỗ trợ của Nhà nước”, ông Cầu chia sẻ.

Giữa nhịp sống hiện đại, những mái nhà trăm tuổi bên dòng Kôn vẫn lặng lẽ tồn tại, không chỉ là nơi ở, mà còn là ký ức, là căn cốt văn hóa của một vùng quê. Giữ được những “báu vật” ấy, cũng là giữ lại một phần hồn cốt của lịch sử.

×