Mạng xã hội và những mối nguy với người trẻ

Mạng xã hội với người trẻ: Cấm hay không cấm?

Tuần qua, trong môn Nền công nghiệp truyền thông toàn cầu (Global media Industries), tôi mời giảng viên người Australia - Dr. Mark Finn giảng về chủ đề “Truyền thông tại Australia: Quy định mới về mạng xã hội dành cho giới trẻ”, cung cấp những thông tin mới nhất về dự luật và cung cấp góc nhìn với tư cách là công dân Australia, một chuyên gia, chia sẻ về dư luận xã hội Australia, cũng như tính khả thi, hiệu quả của việc triển khai chính sách mới này.

Ông đánh giá đây là một bước tiến quan trọng trong việc hướng tới môi trường số an toàn và lành mạnh hơn, đồng thời bày tỏ sự vui mừng trước quan điểm cứng rắn của chính phủ.

Sau đó, tôi đã tổ chức phiên tranh biện trong lớp với chủ đề: “Việt Nam có nên áp dụng luật cấm sử dụng mạng xã hội cho người trẻ dưới 16 tuổi không?”. Hai đội Ủng hộ và Phản đối đã thực hiện tranh biện, đưa ra nhiều quan điểm sắc bén, với nhiều dữ liệu hỗ trợ và bằng chứng xác đáng.

Phe Ủng hộ cho rằng đã đến lúc cần có những biện pháp mạnh, ủng hộ Chính phủ Việt Nam thực hiện các hành động cứng rắn hơn để bảo vệ an toàn mạng của giới trẻ; tránh các trường hợp tự hại, “brainrot” (thuật ngữ chỉ tình trạng suy giảm khả năng nhận thức do tiêu thụ quá nhiều nội dung trực tuyến vô bổ, tầm thường và không có tính thử thách. Dấu hiệu có thể bao gồm mất khả năng tập trung, kiên nhẫn và cảm giác mệt mỏi, nhớ nhớ quên quên sau khi xem quá nhiều video ngắn, có âm thanh dồn dập, hình ảnh sặc sỡ và nội dung phi logic gây nghiện - NV), hay nguy cơ tội phạm mạng đang ngày càng hoành hành. Những hoạt động kém về kiến thức và kỹ năng số có thể được bù đắp lại nhanh chóng sau này.

Phe Phản đối cho rằng đây là quy định có thể gây hại đến sự phát triển năng lực sử dụng truyền thông số - điều cần thiết cho tương lai. Hiện Việt Nam đã có khá nhiều quy định hạn chế truyền thông, vậy nếu áp dụng thêm quy định này, liệu có hạn chế quá nhiều quyền lên tiếng và thể hiện danh tính, quyền của giới trẻ?

Nhiều chương trình giáo dục hiện đang phổ biến trên mạng xã hội, việc cấm có thể khiến học sinh không tiếp cận được các nền tảng học tập này. Sinh viên cho rằng “cấm” không phải là cách, thay vào đó, tăng cường các chương trình Digital Literacy mới là giải pháp hiệu quả hơn.

Bản thân tôi, với tư cách là nhà nghiên cứu, nhà giáo dục và là mẹ của hai con ở độ tuổi này, cho rằng cần có thêm quy định để hạn chế việc sử dụng mạng xã hội trong giới trẻ. Dẫu rằng nhiều chuyên gia cũng cho biết, những meme (ảnh chế) buồn cười nhất, gif (ảnh động) hay nhất lại được tạo ra bởi các em.

Trong thời kỳ Covid, việc sử dụng mạng xã hội để kết nối, giảm khoảng cách xã hội đã giúp các em vượt qua căng thẳng, cô đơn; hay mạng xã hội đã giúp các nhóm cộng đồng LGBTQI tìm thấy nhau và ủng hộ nhau trong nhiều hoạt động...

Nhưng có nghiên cứu chỉ ra rằng nếu tham gia trên 2 giờ mạng xã hội mỗi ngày đã có dấu hiệu nghiện; cứ giảm 10% thời gian online sẽ tăng được khoảng 10 phút hoạt động lành mạnh ngoài trời. Trong thực tế, ngoài mạng xã hội, còn rất nhiều nền tảng không phải mạng xã hội khác có thể sử dụng làm công cụ học tập.

Chưa kể, nếu đặt toàn bộ quyền và trách nhiệm lên phụ huynh, để họ “tự bơi” thì đôi khi là quá tải, bởi sẵn họ đã có rất nhiều áp lực, mối lo toan trong cuộc sống. Phụ huynh Việt Nam cần sự hỗ trợ tích cực của Chính phủ trong việc định hướng và “giúp một tay” để cùng quản lý, hướng dẫn con cái họ.

Nhiều quốc gia mạnh tay trong bảo vệ trẻ em và người trẻ

Tháng 11/2024, Quốc hội Australia đã thông qua luật cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, với 103 phiếu ủng hộ, 13 phiếu phản đối, đặt ra chuẩn mực cho các khu vực pháp lý trên toàn thế giới với một trong những quy định nghiêm ngặt nhất nhắm vào các công ty công nghệ lớn.

Theo đó, trẻ em dưới 16 tuổi sẽ không được phép sử dụng hoặc tạo tài khoản mạng xã hội (như TikTok, Facebook, Snapchat, Reddit, X và Instagram..) nếu không có sự đồng ý xác thực từ cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Các nền tảng mạng xã hội phải xác minh độ tuổi người dùng bằng các biện pháp kỹ thuật bắt buộc (age verification). Luật này buộc các gã khổng lồ công nghệ phải ngăn chặn trẻ vị thành niên đăng nhập, nếu không sẽ phải đối mặt với khoản tiền phạt lên tới 49,5 triệu đô la Australia (32 triệu đô la Mỹ).

Cuộc thử nghiệm các phương pháp thực thi luật này đã bắt đầu hồi đầu năm, và cho đến tuần đầu tháng 11/2025, truyền thông Australia đưa tin rộng rãi rằng Chính phủ Australia chính thức cấm người trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, từ ngày 10/12/2025. Truyền thông cho rằng đây là một bước đi nhanh chóng của Chính phủ Australia. Thủ tướng Australia Anthony Albanese nhấn mạnh yếu tố con người: "Chúng ta muốn con em mình có một tuổi thơ đúng nghĩa".

Chính sách này phản ánh mối lo ngại ngày càng tăng từ các bậc phụ huynh, nhà giáo dục và chuyên gia y tế về tác động của việc tiếp xúc sớm với mạng xã hội đối với tâm trí trẻ nhỏ khi nội dung độc hại, thuật toán gây nghiện và áp lực trực tuyến dữ dội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và sự phát triển.

Không chỉ Australia, hiện các nước Bắc Âu như Đan Mạch đã thông qua lệnh cấm trẻ dưới 15 tuổi lập tài khoản mạng xã hội; Na Uy, Phần Lan, Thụy Điển cũng thông báo họ đang nghiên cứu nâng tuổi sử dụng mạng xã hội tối thiểu từ 13 lên 15 tuổi và hạn chế sử dụng điện thoại di động trong trường học. Nhiều quốc gia Châu Âu và các tiểu bang của Mỹ cũng có các dự luật hạn chế số tuổi sử dụng mạng xã hội, dù chưa có quy định đồng nhất.

Trung Quốc cũng đã công bố dự thảo hướng dẫn, trong đó yêu cầu thiết bị thông minh và dịch vụ mạng phải có “chế độ trẻ em” để giới hạn thời gian sử dụng màn hình cho người dưới 18 tuổi. Theo dự thảo: Trẻ dưới 8 tuổi tối đa khoảng 40 phút/ngày; trẻ 8-15 tuổi tối đa khoảng 1 giờ/ngày, thanh thiếu niên 16-17 tuổi tối đa khoảng 2 giờ/ngày. Ngoài ra, khung giờ sử dụng bị hạn chế, ví dụ trẻ em không được dùng thiết bị từ 22h tới 6h sáng.

Ở Australia, việc đưa ra quy định như vậy đã là chắc chắn, nhưng làm thế nào để thực hiện hiệu quả là điều cần bàn. Các nhà cung cấp mạng xã hội sẽ làm sao để xác định chính xác độ tuổi người dùng? Sử dụng nhận diện gương mặt, cung cấp giấy tờ xác nhận năm sinh? Thực tế, các công ty công nghệ (và cả bên thứ ba) có thể nhận diện gương mặt và đoán tuổi khá chính xác, nhưng chủ yếu với người da trắng; các chủng tộc da màu thường bị đoán sai tuổi.

Trước đây, nghiên cứu ở Australia cho thấy rằng khoảng 25% các em nhỏ sử dụng nhân diện giả (mượn giấy tờ của anh chị em, khai báo sai ngày sinh). Chưa kể nó dấy lên lo ngại về an toàn số, khi nhiều người lo ngại việc này có thể ảnh hưởng an toàn thông tin cá nhân, quyền các nhân về bảo vệ danh tính cá nhân, cho rằng nhà nước có thể có một hệ thống dữ liệu lớn nhằm quản lý công dân.

Nhưng lần này chắc chắn Australia sẽ làm chặt, và trách nhiệm thuộc về các công ty công nghệ, họ phải phải có các bước xác minh độ tuổi người dùng bằng các biện pháp kỹ thuật bắt buộc (age verification), và phải xác minh được sự đồng ý thực sự của phụ huynh nếu có. Đã có trường hợp gia đình của các influencers trẻ (dưới 16 tuổi) cùng gia đình chuyển sang quốc gia khác, ví dụ từ Australia sang Anh, nơi không có luật cấm này.

Hiện ở nước ta, chưa có một số quy định giống như nhiều nước là cấm trẻ dưới độ tuổi nhất định truy cập mạng xã hội, hoặc giới hạn thời gian sử dụng thiết bị một cách bắt buộc rõ ràng. Văn bản luật Việt Nam chủ yếu là bảo vệ thông tin, xử phạt nội dung và nâng cao kỹ năng cho trẻ.

Theo tôi, Việt Nam cần quan sát và sớm có những quy định mạnh tay, mang tính quyết liệt về việc này, đặc biệt khi các công ty công nghệ liên quốc gia dường như vẫn chưa có những hành động hiệu quả để đảm bảo an toàn cho trẻ em và thanh thiếu niên.

×