Người Yết thiểu số từng lập quốc, thống trị miền Bắc Trung Hoa, vì sao lại diệt vong?

Người Yết thiểu số từng lập quốc, thống trị miền Bắc Trung Hoa, vì sao lại diệt vong?

Theo sử liệu cổ như Ngụy thư và Tấn thư, người Yết vốn là một bộ lạc nhỏ lệ thuộc Hung Nô, sống ở vùng Yết Thất (nay là Du Xã, Sơn Tây). Họ có nét ngoại hình đặc trưng khác biệt so với người Hán, với mắt sâu, mũi cao – dấu hiệu cho thấy họ có thể là hậu duệ của các nhóm người gốc Tây Vực hoặc từng bị Hung Nô bắt về làm nô lệ. Họ được gọi là “Hung Nô biệt lạc”, tức là một nhánh tách ra từ Hung Nô. Dù bị xem là dân tộc yếu thế, người Yết lại sở hữu năng lực quân sự và tổ chức đặc biệt, điều sau này giúp họ tạo dựng một đế quốc riêng.

Người sáng lập Hậu Triệu – Thạch Lặc – là hình ảnh tiêu biểu cho sự trỗi dậy phi thường ấy. Xuất thân nô lệ chăn ngựa, bị bán khi còn nhỏ, Thạch Lặc nhờ thời loạn mà từng bước trở thành thủ lĩnh quân sự. Trong hỗn loạn cuối thời Tây Tấn, ông cùng Ngập Tan nổi dậy rồi gia nhập quân của Công Sư Phiên thuộc phe Thành Đô vương Tư Mã Dĩnh. Sau cái chết của Dĩnh, Thạch Lặc đầu quân cho Lưu Uyên – thủ lĩnh người Hung Nô lập nên nước Hán Triệu – và nhanh chóng trở thành tướng trụ cột.

Năm 309, ông được giao chỉ huy một cánh quân độc lập, tiến đánh các quận Hà Bắc, mở rộng địa bàn về phía nam sông Hoài. Trong quá trình đó, Thạch Lặc không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự mà còn chiêu mộ nhân sĩ người Hán như Trương Tân, giúp ông xây dựng hệ thống cai trị có tổ chức. Tài năng quân sự của Thạch Lặc thể hiện rõ qua các chiến dịch lớn: năm 311, ông tiêu diệt đoàn quân đưa tang Đông Hải vương Tư Mã Việt, bắt giết hàng loạt hoàng tộc và quan lại Tây Tấn, làm kinh đô Lạc Dương sụp đổ. Sau đó, ông lần lượt loại bỏ các thế lực cát cứ như Vương Di và Vương Tuấn, củng cố quyền lực quân sự toàn vùng Hà Bắc.

Năm 316, nhà Tây Tấn chính thức diệt vong sau khi Trường An thất thủ. Tuy nhiên, chính quyền trung ương Hán Triệu yếu kém khiến các tướng lĩnh như Thạch Lặc ngày càng tự chủ. Sau cuộc biến loạn năm 318, Thạch Lặc từ chối khuất phục các thế lực tranh ngôi, chiếm Bình Dương, tiêu diệt tàn dư chính quyền Hán Triệu. Năm 319, ông chính thức ly khai, xưng Đại Thiền Vu, lập nên nước Hậu Triệu – nhà nước của người Yết đầu tiên và duy nhất trong lịch sử Trung Hoa.

Dù xuất thân thất học, Thạch Lặc rất coi trọng giáo dục và trị quốc. Ông trọng dụng nhân sĩ Hán, khuyến khích học tập, giảm luật lệ phức tạp của nhà Tấn, khuyến khích nông nghiệp và dùng quan lại thanh liêm để thu phục lòng dân. Nhờ đó, Hậu Triệu nhanh chóng trở nên giàu mạnh. Về quân sự, nhà nước mới không ngừng mở rộng lãnh thổ: Thạch Lặc diệt các thế lực họ Đoàn, Thiều Tục ở phía bắc, đẩy lùi quân Đông Tấn ở phía nam, xác lập ranh giới dọc sông Hoài. Năm 329, Hậu Triệu tiêu diệt Tiền Triệu của người Hung Nô, thống nhất hầu như toàn bộ miền Bắc Trung Hoa, từ Hoài Hà đến Tuy Viễn.

Đỉnh cao của Hậu Triệu đến dưới thời Thạch Hổ – cháu Thạch Lặc – người cướp ngôi sau cái chết của Thạch Lặc năm 333. Thạch Hổ mở rộng kinh đô về Nghiệp Thành, xây dựng quân đội tới 50 vạn quân, tiến hành nhiều chiến dịch đối đầu với Đông Tấn, Tiền Lương và Tiền Yên. Thế nhưng, đây cũng là thời kỳ mà sự suy vong bắt đầu manh nha. Bản thân Thạch Hổ là kẻ tàn bạo, xa hoa vô độ, tuyển hàng vạn cung nữ và xây cung thất liên miên trong khi dân chúng đói khổ vì chiến tranh và lao dịch. Chính sách thuế má và cưỡng bức binh dịch khiến sản xuất đình trệ, nhiều người dân phải tự tử vì khốn cùng.

Trên chiến trường, Hậu Triệu cũng dần mất ưu thế. Cuộc chiến với Tiền Yên năm 338 kết thúc bằng thảm bại với hơn 3 vạn quân bị tiêu diệt. Năm 340, chiến dịch trả thù của Thạch Hổ thất bại do bị tấn công bất ngờ và mất nhiều kho lương. Dù có lúc huy động tới 100 vạn quân để đánh Đông Tấn, Hậu Triệu không thể giành thắng lợi quyết định. Những chiến dịch liên miên chỉ càng khoét sâu sự kiệt quệ của quốc gia.

Nội bộ Hậu Triệu cũng bị chia rẽ bởi tranh đoạt ngai vàng. Thái tử Thạch Tuyên giết em là Thạch Thao rồi bị Thạch Hổ xử tử. Sau cái chết của Thạch Hổ năm 349, tình hình rối loạn trầm trọng. Con nuôi Thạch Hổ là Thạch Mẫn (sau đổi thành Nhiễm Mẫn) cùng đại tướng Lý Nông thâu tóm quyền lực, phế giết vua Thạch Giám rồi tiến hành một cuộc tàn sát kinh hoàng nhằm vào các dân tộc thiểu số – chỉ riêng ở kinh đô Nghiệp Thành đã có hơn 20 vạn người bị giết. Hậu quả của cuộc tàn sát không chỉ là suy yếu nghiêm trọng tiềm lực quân sự của quốc gia, mà còn phá vỡ liên minh chính trị – sắc tộc vốn là nền tảng cho quyền lực của Hậu Triệu.

Năm 350, Nhiễm Mẫn giết sạch gia tộc họ Thạch, đổi họ rồi tự xưng hoàng đế, lập quốc hiệu Ngụy (sử gọi là Nhiễm Ngụy). Ở phía tây, Thạch Chi được các tộc Hung Nô, Yết, Chi, Khương ủng hộ, nổi dậy chống lại Nhiễm Mẫn. Hai bên giao chiến dữ dội, có lúc Nhiễm Mẫn phải bỏ chính sách tàn sát để cầu hòa. Thạch Chi liên minh với Tiền Yên và các thế lực địa phương, buộc Nhiễm Mẫn rút lui. Nhưng khi nội bộ Hậu Triệu tiếp tục loạn lạc – tướng Lưu Hiển làm phản giết Thạch Chi – Nhiễm Mẫn đã tấn công và tiêu diệt hoàn toàn chính quyền Hậu Triệu. Cái chết của Thạch Chi đánh dấu chấm hết cho nhà nước người Yết. Sau 34 năm tồn tại với 7 đời vua, Hậu Triệu sụp đổ, miền Bắc Trung Hoa lại rơi vào cục diện chia cắt mới.

Câu chuyện người Yết là minh chứng sống động cho quy luật thịnh suy của lịch sử. Từ một bộ tộc nhỏ bé, từng làm nô lệ, họ đã tận dụng thời loạn để vươn lên nắm quyền thống trị cả một vùng rộng lớn của Trung Hoa. Hậu Triệu mà họ dựng nên từng là cường quốc quân sự – chính trị hùng mạnh nhất phương Bắc, chỉ sau Tiền Tần về lãnh thổ. Nhưng cũng chính người Yết, vì chia rẽ nội bộ, tranh quyền đoạt lợi, tàn sát lẫn nhau và mất đi sự đoàn kết dân tộc, đã tự đẩy mình đến bờ vực diệt vong. Bi kịch ấy khiến Hậu Triệu dù huy hoàng trong khoảnh khắc lịch sử ngắn ngủi vẫn chỉ là ánh chớp thoáng qua – một đế quốc của những kẻ từng làm nô lệ, vươn tới đỉnh cao, rồi lại tự đánh mất tất cả.

×