Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm phải nhìn thẳng và tháo gỡ những“điểm nghẽn” nào để mở đường phát triển?

TP Hà Nội đang lấy ý kiến nhân dân đối với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm với bộ tài liệu đồ sộ gồm 18 bản vẽ và hơn 1.100 trang thuyết minh. Trao đổi với PV Dân Việt, KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng đây là cơ hội quan trọng để thành phố nhìn thẳng vào những hạn chế tồn tại nhiều năm, từ đó xây dựng mô hình phát triển bền vững cho thế kỷ tới.

Qua nghiên cứu, ông Ánh cho rằng quy hoạch mới chỉ thực sự có giá trị khi nhận diện đúng thực trạng và các “điểm nghẽn” của đô thị, đồng thời áp dụng phương pháp tiếp cận tích hợp, dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

“Quy hoạch không chỉ mô tả địa hình hay khoanh vùng chức năng. Quan trọng hơn là phải chỉ ra thuận lợi và thách thức của hiện trạng kinh tế – xã hội, nhận diện rõ những lĩnh vực thiếu hụt, bão hòa để lựa chọn giải pháp phù hợp”, KTS Trần Huy Ánh nói.

Những điểm nghẽn hiện tại là hiện trạng của thành phố

Theo KTS Trần Huy Ánh, nhiều bản quy hoạch trước đây của Hà Nội thiếu tính khả thi do không được tích hợp đồng bộ giữa các lĩnh vực hạ tầng, kinh tế, môi trường và nguồn lực đầu tư. Điều này khiến nhiều ý tưởng chỉ dừng lại trên giấy.

Vì vậy, quy hoạch mới cần thay đổi cách tiếp cận: sử dụng công nghệ số và dữ liệu lớn để điều phối các mối quan hệ đa ngành, giải quyết nhiều mục tiêu cùng lúc.

Một ví dụ quan trọng là “bản đồ hiện trạng toàn thành phố”. Theo ông, thay vì chỉ thể hiện địa hình hay phân khu chức năng, cần bổ sung các lớp dữ liệu phản ánh thực tế phát triển của thành phố: dòng di chuyển dân cư, nhu cầu giao thông, tình trạng môi trường, năng lực hạ tầng.

Công nghệ GIS có thể cho thấy trong vòng 30 phút hoặc 60 phút di chuyển, người dân tiếp cận được những khu vực nào của thành phố. Những dữ liệu như vậy mới giúp nhà quy hoạch xác định chính xác các “điểm nghẽn” cần tháo gỡ.

Một trong những vấn đề nổi bật của Hà Nội hiện nay là ùn tắc giao thông. Theo KTS Trần Huy Ánh, đây không chỉ là hiện tượng mà còn là hệ quả của những hạn chế trong quy hoạch trước đây.

Nhiều tuyến đường hay dự án hạ tầng được vẽ ra nhưng thiếu khảo sát, dự báo nhu cầu và nguồn lực đầu tư. Hệ quả là không có mặt bằng hoặc không thu hút được vốn, khiến dự án không thể triển khai.

Ông dẫn ví dụ về một số tuyến đường sắt đô thị được thiết kế đi qua khu vực ít nhu cầu đi lại hoặc không còn quỹ đất xây dựng depot (tuyến ĐSĐT Ga Hà Nội – Hoàng Mai), dẫn đến phải điều chỉnh hoặc dừng triển khai

“Nếu dữ liệu hiện trạng không đầy đủ thì giải pháp đưa ra sẽ thiếu khả thi, thậm chí tạo ra điểm nghẽn mới về nguồn lực, tiến độ và hiệu quả đầu tư”, ông Ánh nhận định.

Theo Ủy viên Thường vụ Hội KTS TP Hà Nội, quy hoạch cần làm rõ năng lực thực tế của hệ thống giao thông công cộng. Tỷ lệ đáp ứng của hệ thống này hiện vẫn còn nhiều tranh luận, khi con số công bố và đánh giá của các chuyên gia quốc tế có sự chênh lệch đáng kể.

“Tài liệu quy hoạch đề cập tới ‘tắc nghẽn giao thông’ còn nhầm lẫn nguyên nhân với hậu quả, các giải pháp đề xuất thì nhầm thành mục tiêu, còn những viễn cảnh copy từ các mô hình nhập khẩu không liên quan gì đến năng lực thực tế của Hà Nội, trong khi những giải pháp đang thực hiện rất thành công thì không đề cập như hệ thống giám sát giao thông đô thị bằng camera AI đã hoạt động”, KTS Trần Huy Ánh nói.

Đề cập đến hai điểm nghẽn lớn khác của Hà Nội là ô nhiễm môi trường và ngập úng đô thị, KTS Trần Huy Ánh cho rằng trong quá trình rà soát quy hoạch trước đây, nhiều chuyên gia đã chỉ ra hạn chế của mô hình xử lý nước thải tập trung quy mô lớn, đồng thời khuyến nghị chuyển sang mô hình phân tán hoặc bán tập trung.

Tuy nhiên, một số đề xuất trong quy hoạch mới vẫn tiếp tục mở rộng mô hình tập trung ở quy mô lớn hơn, thậm chí ở cấp vùng. Theo ông, cách tiếp cận này tiềm ẩn rủi ro cao vì chi phí đầu tư và vận hành lớn, trong khi hiệu quả không bền vững.

“Các giải pháp như đào bể ngầm hay sông ngầm quy mô lớn rất tốn kém và thiếu cơ sở khoa học nếu không dựa trên phân tích thủy văn đầy đủ của hệ thống sông Hồng - Thái Bình”, ông Ánh nhấn mạnh.

Ngoài ra, KTS Trần Huy Ánh cũng cho rằng, tất cả sông, hồ, vùng bán ngập (trũng thấp) của Hà Nội ngoài nhận nước mưa thì tất cả còn lại đều nhận nước từ sông Hồng, sông Đà. Tài liệu hiện trạng có vẽ mạng lưới sông hồ, hành lang xanh… nhưng chưa cung cấo đầy đủ dữ liệu thông tin về ô nhiễm mặt, nước ngầm hay tình trạng nhiễm Asen và chế độ thuỷ văn của lưu vực sông Hồng - Thái Bình.

“Các đề xuất xử lý ô nhiễm và úng ngập đô thị còn thiếu cơ sở khoa học, tốn kém và khó khả thi. Một số giải pháp đi ngược cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn, chưa tận dụng kinh nghiệm từ vành đai xanh thực phẩm, hành lang xanh và hệ sinh thái sông Hồng. Thay vào đó là những ý tưởng thiếu cơ sở lý luận và thực tiễn.

Nếu không làm rõ nguồn lực, lộ trình và tính pháp lý, các giải pháp này không những khó cải thiện ô nhiễm, ngập úng mà còn có thể tạo thêm điểm nghẽn mới cho đô thị”, ông Ánh nhận định và cho biết các giải pháp môi trường cần gắn với mô hình kinh tế tuần hoàn, tái sử dụng chất thải trong sản xuất nông nghiệp và vật liệu sinh học, thay vì chỉ tập trung vào các công trình kỹ thuật tốn kém.

Khai thông những điểm nghẽn từ những bài học trong nước và quốc tế

Một nội dung đáng chú ý khác được KTS Trần Huy Ánh đề cập là an toàn thực phẩm và tái thiết đô thị.

Theo ông, Hà Nội là đô thị có mối liên kết chặt chẽ giữa khu vực nội đô và vùng nông nghiệp ngoại thành. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, mô hình này đã bảo đảm nguồn cung thực phẩm ổn định cho thành phố.

Ngay cả trong thời kỳ dịch COVID-19, hệ thống cung ứng lương thực giữa nội thành và ngoại thành vẫn vận hành hiệu quả.

“Mô hình vành đai xanh sản xuất nông nghiệp từng rất thành công trước thập niên 1990 và thậm chí được chia sẻ cho nhiều quốc gia châu Phi. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh đang thu hẹp vùng nông nghiệp, đồng thời làm gia tăng rác thải và nước thải đô thị”, ông nói và nhấn mạnh: “Nếu không thay đổi mô hình quản lý chất thải, thành phố sẽ phải đối mặt với nguy cơ khủng hoảng môi trường và chi phí xử lý ngày càng lớn”.

KTS Trần Huy Ánh dẫn ví dụ từ Nhật Bản, nơi nhiều địa phương áp dụng mô hình xử lý nước thải tại nguồn. Chính phủ hỗ trợ tới 70% chi phí lắp đặt hệ thống xử lý nước thải hộ gia đình (Jokaso), giúp giảm áp lực cho hệ thống tập trung.

Ông thông tin, Tokyo vận hành gần 30 nhà máy xử lý rác và nước thải kết hợp phát điện tại 23 quận trung tâm. Các nhà máy đặt ngầm dưới đất, phía trên là sân thể thao và không gian công cộng. Từ mỗi gia đình, mỗi khu vực vận hành như một đơn vị sinh thái tự chủ, không chuyển rác thải sang nơi khác; sản phẩm tái chế được sử dụng làm phân bón cho nông nghiệp.

Theo KTS Trần Huy Ánh, Hà Nội tái thiết đô thị trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính, từ 530 xã, phường thuộc 30 quận, huyện xuống còn 126 đơn vị. Mỗi địa bàn với quy mô dân số và diện tích phù hợp có thể trở thành một “đơn vị tự chủ sinh thái”, gắn kết hữu cơ giữa đô thị và nông thôn để hình thành chu trình tuần hoàn vật chất.

“Khi đó, mỗi cộng đồng không chỉ tiếp cận nguồn thực phẩm rõ nguồn gốc, chất lượng mà còn giảm phát thải ra môi trường. Mỗi người dân trở thành một nhân tố tiêu dùng có trách nhiệm, góp phần xây dựng thành phố phát triển bền vững và an toàn”, ông Ánh nhấn mạnh.

Quy hoạch trăm năm cần nền tảng công nghệ số

Đáng chú ý, theo KTS Trần Huy Ánh, tái thiết đô thị Hà Nội không chỉ giới hạn ở phố cổ, khu chung cư cũ hay các di sản lịch sử, mà còn phải diễn ra ngay tại những khu vực mới phát triển, dọc các tuyến đường lớn, tuyến đường sắt đô thị và cả những khu đô thị bỏ hoang nhiều năm. Đây là quá trình lâu dài, có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí cả thế kỷ.

“Tái thiết đô thị không thể chỉ dừng ở vài bản vẽ 2D, 3D, mà là cả quá trình tiến hóa của mô hình tài chính, khung pháp lý, bộ máy quản trị và sự tham gia của toàn xã hội”, KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

Theo ông, nền tảng của tiến trình này là văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm, trong đó mỗi cá nhân hiểu rõ nguồn gốc hàng hóa, lương thực và hạn chế thải bỏ tài nguyên một cách vô trách nhiệm. Với một đô thị gần 10 triệu dân như Hà Nội, sự tham gia của từng người dân là yếu tố quyết định.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng công nghệ số sẽ giúp quản lý hiệu quả quá trình phát triển này. Hà Nội đang triển khai bộ ba công cụ gồm GIS (hệ thống thông tin địa lý), BIM (mô hình thông tin công trình) và CDE (môi trường dữ liệu dùng chung) nhằm giám sát và điều phối dòng lưu chuyển vật chất trong đô thị.

“Hà Nội không thể bước vào kỷ nguyên mới bằng công cụ và phương pháp cũ. Quy hoạch cần được xây dựng trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số, thay vì chỉ dựa vào những bản vẽ đơn giản như hiện nay,” ông nói.

Chốt lại, KTS Trần Huy Ánh cho rằng, quy hoạch tầm nhìn 100 năm không chỉ là một bộ bản vẽ, mà phải là một hệ thống quản trị phát triển đô thị liên tục, có khả năng thích ứng với biến đổi kinh tế, xã hội và môi trường.

“Nếu nhận diện đúng các điểm nghẽn hiện tại và áp dụng phương pháp tiếp cận mới, Hà Nội có thể biến những thách thức hôm nay thành động lực cho một đô thị phát triển bền vững trong thế kỷ tới”, KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

×