Tác động của hệ thống giao thông và liên kết vùng đối với giảm nghèo đa chiều ở Việt Nam

Giao thông – “mạch máu” của phát triển và chìa khóa mở cánh cửa thoát nghèo

Giao thông không đơn thuần là con đường nối liền các vùng đất mà còn là hạ tầng quyết định sự tiếp cận của người dân tới thị trường, dịch vụ xã hội, cơ hội kinh tế và an sinh. Với các cộng đồng nghèo – vốn sống chủ yếu ở vùng nông thôn, miền núi, nơi địa hình phức tạp và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt – một con đường nhựa hóa hay một cây cầu bắc qua suối có thể làm thay đổi căn bản cuộc sống của hàng ngàn hộ dân.

Thống kê cho thấy, các xã vùng sâu vùng xa ở Tây Bắc, Tây Nguyên hay ĐBSCL có tỷ lệ nghèo đa chiều cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung, và điểm chung dễ nhận thấy là kết cấu hạ tầng giao thông ở những khu vực này còn thiếu và yếu. Khi giao thông chưa phát triển, người dân khó tiếp cận với y tế, giáo dục, không thể đưa sản phẩm nông sản ra thị trường với giá hợp lý, trong khi phải chi trả nhiều hơn cho các hàng hóa tiêu dùng do chi phí vận chuyển cao.

Từ khi thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, đặc biệt là thông qua các chính sách đầu tư hạ tầng như Chương trình 135, Chương trình nông thôn mới, dự án nâng cấp hệ thống giao thông nông thôn... nhiều tuyến đường liên xã, liên huyện, liên tỉnh đã được mở rộng, cải tạo, đưa vào sử dụng.

Đường mở ra không chỉ mang hàng hóa về bản mà còn đưa tri thức, thông tin, cơ hội khởi nghiệp đến từng hộ gia đình. Nhiều địa phương đã ghi nhận sự tăng trưởng tích cực về tỷ lệ hộ dân có việc làm ổn định, thu nhập được cải thiện nhờ giao thông thuận lợi. Ví dụ, ở huyện Bắc Mê (Hà Giang), sau khi tuyến đường tỉnh lộ 176 hoàn thành, hàng chục xã trước đây gần như bị cô lập đã có thể giao thương với các trung tâm huyện, tỉnh. Nông sản như chè, cam, lúa nếp được đưa ra thị trường nhanh hơn, giá cao hơn; đồng thời, các dịch vụ hậu cần như bảo quản lạnh, vận tải, thương mại nhỏ lẻ cũng dần hình thành.

Song song với hạ tầng giao thông, liên kết vùng chính là yếu tố chiến lược tạo nên sức mạnh tổng hợp, tránh phát triển manh mún, cục bộ. Khi các vùng kinh tế được kết nối chặt chẽ, sẽ tạo ra dòng chảy hàng hóa – vốn – lao động – tri thức – công nghệ, qua đó tăng hiệu quả đầu tư công và khơi dậy tiềm năng của từng địa phương.

Ở góc độ giảm nghèo đa chiều, liên kết vùng giúp tạo ra “hành lang cơ hội” để người dân ở các địa bàn khó khăn có thể tiếp cận với các dịch vụ xã hội tốt hơn từ vùng phát triển; đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nông thôn, miền núi thông qua chuỗi liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ.

Ví dụ điển hình có thể thấy ở vùng Tây Nguyên – nơi lâu nay vẫn bị coi là “lõi nghèo” – đã từng bước thoát nghèo thông qua mô hình liên kết giữa các tỉnh trong vùng với các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ. Các dự án kết nối giao thông liên vùng như Quốc lộ 19 (kết nối Gia Lai – Bình Định), Quốc lộ 26 (Đắk Lắk – Khánh Hòa), đường Hồ Chí Minh (xuyên suốt từ Bắc vào Nam)... đã biến những vùng đất khô cằn thành các trung tâm nông nghiệp hàng hóa, kết nối trực tiếp với cảng biển, sân bay, giúp nông sản Tây Nguyên xuất khẩu thuận lợi.

Cũng tương tự, vùng ĐBSCL – nơi thường xuyên bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn – đã chủ động thúc đẩy liên kết vùng theo hướng thích ứng, tập trung vào nông nghiệp thông minh và xuất khẩu. Nhiều hợp tác xã kiểu mới đã được thành lập, liên kết sản xuất lúa gạo chất lượng cao với doanh nghiệp ở TP.HCM, Cần Thơ. Nhờ có mạng lưới giao thông như cao tốc Trung Lương – Mỹ Thuận, cầu Vàm Cống, tuyến N2... việc vận chuyển hàng hóa và huy động đầu tư đã nhanh chóng và hiệu quả hơn, qua đó tạo ra thu nhập ổn định cho hàng triệu nông dân.

Còn nhiều thách thức

Tuy nhiên, trong bối cảnh thực hiện mục tiêu giảm nghèo đa chiều – vốn đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và lâu dài – hệ thống giao thông và liên kết vùng ở Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức, hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả của công cuộc xóa đói giảm nghèo.

Một trong những vấn đề đáng lưu ý là sự thiếu đồng bộ và liên thông trong hệ thống hạ tầng giao thông giữa các vùng miền và giữa các loại hình vận tải. Nhiều tuyến đường dù đã được đầu tư xây dựng nhưng vẫn chưa kết nối hiệu quả với các trục giao thông chính, chợ đầu mối, trường học, trạm y tế hay trung tâm hành chính. Đặc biệt ở các vùng núi cao, hải đảo, việc thiếu phương tiện giao thông công cộng khiến người dân – nhất là nhóm yếu thế như người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật – gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Khi giao thông không thuận lợi, người nghèo không chỉ bị cản trở trong sinh kế mà còn bị hạn chế trong khả năng tiếp cận y tế, giáo dục, thông tin – những chiều quan trọng trong đo lường nghèo đa chiều.

Không chỉ thiếu kết nối, chất lượng của nhiều công trình giao thông cũng là vấn đề đáng báo động. Tình trạng xuống cấp nhanh chóng của các tuyến đường nông thôn, cầu dân sinh sau thời gian ngắn đưa vào sử dụng là khá phổ biến.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu kinh phí duy tu, bảo trì hoặc lựa chọn kỹ thuật xây dựng chưa phù hợp với điều kiện địa hình, khí hậu khắc nghiệt. Ở các khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai như Tây Bắc, miền Trung hay Tây Nguyên, các tuyến đường dễ bị sạt lở, hư hỏng, gây chia cắt địa bàn trong mùa mưa lũ. Việc này không chỉ gián đoạn giao thương mà còn cản trở các hoạt động thiết yếu như đưa trẻ đến trường, người bệnh đến cơ sở y tế, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người nghèo.

Thêm vào đó, nguồn lực đầu tư cho giao thông tại các vùng nghèo, vùng sâu vùng xa vẫn còn rất hạn chế so với nhu cầu thực tế. Trong khi các khu đô thị lớn được ưu tiên đầu tư mạnh mẽ với các tuyến metro, đường vành đai, cao tốc hiện đại, thì nhiều xã nghèo vẫn phải đi lại bằng đường đất đá, cầu tre, phà tạm. Nguồn vốn ngân sách phân bổ theo chỉ tiêu hành chính, thiếu tiêu chí ưu tiên cho địa bàn có tỷ lệ nghèo cao, khiến các vùng khó khăn bị thiệt thòi trong tiếp cận hạ tầng phát triển. Hơn thế nữa, tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún, thiếu tập trung đã làm giảm hiệu quả sử dụng vốn, tạo ra nhiều công trình “nửa vời” không phát huy được tác động lan tỏa như kỳ vọng.

Một điểm đáng lưu tâm nữa là sự thiếu gắn kết giữa đầu tư hạ tầng giao thông với các giải pháp hỗ trợ sinh kế và phát triển cộng đồng. Trong nhiều trường hợp, dù đường đã mở, cầu đã xây, nhưng người dân vẫn không thể tận dụng được để tăng thu nhập, cải thiện đời sống. Lý do là bởi họ thiếu kỹ năng sản xuất, thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường, hoặc không có mô hình kinh doanh phù hợp. Điều này cho thấy, đầu tư giao thông nếu không đi kèm với các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, dạy nghề, kết nối thị trường… thì sẽ khó phát huy hết vai trò trong giảm nghèo đa chiều.

Việc khắc phục những hạn chế này không chỉ đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn mà quan trọng hơn là cần một tư duy chiến lược, phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành và sự tham gia chủ động của cộng đồng.

Do đó, cần chuyển từ tư duy quy hoạch đơn ngành sang quy hoạch tích hợp, trong đó giao thông phải là một phần hữu cơ trong quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững. Quy hoạch giao thông phải được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của người dân nghèo về tiếp cận dịch vụ – như trường học, trạm y tế, chợ nông thôn – chứ không chỉ dừng lại ở các chỉ tiêu kỹ thuật hay kinh tế ngắn hạn.

Đặc biệt, các tuyến giao thông huyết mạch cần được định hướng phát triển theo nguyên tắc “mở rộng cơ hội”, giúp người dân nghèo có thể dễ dàng tiếp cận thị trường, lao động, dịch vụ công. Giao thông nên đi cùng với quy hoạch các cụm sản xuất nông nghiệp, làng nghề, dịch vụ – tạo ra hệ sinh thái phát triển toàn diện.

Chính phủ cần ban hành cơ chế phân bổ ngân sách có tính đến mức độ nghèo đa chiều của địa phương, thay vì chỉ dựa trên quy mô dân số hoặc hành chính. Những vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số – nơi người dân còn bị “cô lập giao thông” – phải được ưu tiên cao trong kế hoạch trung hạn và dài hạn.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đầu tư vào các công trình quy mô nhỏ nhưng thiết thực, như đường dân sinh, cầu treo, đường nội thôn, với tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp thực tế địa phương và dễ bảo trì. Việc phát triển giao thông không cần phải “hiện đại hóa bằng mọi giá”, mà quan trọng là phù hợp, hiệu quả và phục vụ trực tiếp người nghèo.

Một giải pháp căn bản là cần có thể chế điều phối vùng mạnh mẽ, có thẩm quyền thực tế trong việc lập kế hoạch, phân bổ nguồn lực và theo dõi tiến độ các dự án hạ tầng giao thông mang tính liên vùng. Các Bộ, ngành trung ương cần phối hợp chặt chẽ với địa phương để đảm bảo các tuyến đường không bị “đứt gãy” khi chuyển tiếp giữa các tỉnh, đồng thời hài hòa với các dự án nông nghiệp, y tế, giáo dục và thương mại.

Trong bối cảnh ngân sách hạn hẹp, cần có chính sách khuyến khích đầu tư theo mô hình đối tác công – tư (PPP), đặc biệt với các dự án có quy mô vừa và nhỏ ở khu vực nông thôn, miền núi. Để làm được điều này, Nhà nước cần đơn giản hóa quy trình, giảm thiểu rủi ro pháp lý, đồng thời có cơ chế chia sẻ lợi nhuận hoặc bảo lãnh tín dụng cho nhà đầu tư.

Ngoài ra, cần phát huy nội lực của cộng đồng thông qua các chương trình “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia xây dựng, giám sát, và bảo trì công trình giao thông tại địa phương. Sự tham gia này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao tinh thần trách nhiệm và gắn kết cộng đồng.

Một bước tiến quan trọng là xây dựng hệ thống dữ liệu số về hạ tầng giao thông và nghèo đa chiều, từ đó giúp cho việc lập kế hoạch đầu tư chính xác hơn, ưu tiên đúng địa bàn, đúng đối tượng. Việc này có thể kết hợp dữ liệu vệ tinh, GIS (hệ thống thông tin địa lý), và số liệu thống kê dân cư để tạo bản đồ nghèo – giao thông – dịch vụ công tích hợp.

Cùng với đó, ứng dụng công nghệ số trong giám sát công trình sẽ giúp minh bạch hóa quá trình thi công, hạn chế tiêu cực, và nâng cao chất lượng công trình.

Giao thông và liên kết vùng không chỉ là phương tiện phát triển mà còn là tiêu chí đánh giá sự công bằng, bền vững và bao trùm của quá trình phát triển. Ở Việt Nam, việc đầu tư đúng mức vào hạ tầng giao thông và thiết lập cơ chế liên kết vùng hiệu quả sẽ tạo ra những bước chuyển mạnh mẽ trong công cuộc giảm nghèo đa chiều – không chỉ giảm số người nghèo về thu nhập, mà còn nâng cao chất lượng sống, mở rộng cơ hội và quyền lựa chọn cho người dân.

×