Tại sao Chu Nguyên Chương căm hận nhất Bồ Thọ Canh?

Tại sao Chu Nguyên Chương căm hận nhất Bồ Thọ Canh?

Bồ Thọ Canh là một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi trong lịch sử Trung Quốc cuối thời Nam Tống – đầu thời Nguyên. Nếu nhìn từ góc độ kinh tế và thương mại, ông ta có thể được xem là người có công lớn trong việc thúc đẩy giao thương quốc tế, đưa cảng Tuyền Châu trở thành trung tâm hàng hải sầm uất bậc nhất thời bấy giờ. Nhưng nếu xét trên bình diện chính trị và đạo nghĩa, tên tuổi ông ta lại gắn liền với hai chữ “bán nước”, khiến người đời sau ở Trung Hoa nguyền rủa. Con người và sự lựa chọn của Bồ Thọ Canh phản ánh rõ mâu thuẫn lớn trong thời đại: lợi ích gia tộc và dân sinh đối lập với trung quân, ái quốc và sự trung thành với triều đình.

Theo ghi chép, tổ tiên họ Bồ vốn gốc Ả Rập, đến Đông Nam Á từ rất sớm rồi mới dần di cư lên Quảng Châu, tham gia vào các hoạt động thương mại đường biển. Đến thế kỷ XIII, gia tộc họ Bồ đã là một trong những thương gia hàng hải có thế lực tại vùng duyên hải Trung Quốc, nắm trong tay hàng trăm thuyền buôn lớn nhỏ, chuyên kinh doanh hương liệu, tơ lụa, gốm sứ. Khi Nam Tống suy yếu, quân Nguyên liên tiếp công hãm Trung Nguyên, Tuyền Châu trở thành một địa bàn chiến lược quan trọng, nơi tập kết thuyền bè để rút lui và kháng chiến. Trong bối cảnh đó, Bồ Thọ Canh, người kế thừa gia tộc, trở thành nhân vật trọng yếu vì nắm giữ huyết mạch hàng hải ở Tuyền Châu.

Sự việc làm nên “danh tiếng” nhưng cũng là vết nhơ muôn đời của Bồ Thọ Canh xảy ra vào năm 1276–1277, khi Nam Tống bị quân Nguyên dồn đến bờ vực diệt vong. Tướng Trương Thế Kiệt, một trung thần kiên định bảo vệ hoàng thất nhà Tống, tìm đến Tuyền Châu để mượn thuyền của gia tộc họ Bồ nhằm đưa ấu chúa chạy về phía Nam, mong giữ được hạt giống vương triều. Nhưng Bồ Thọ Canh đã lạnh lùng từ chối, lấy lý do sợ liên lụy gia tộc và thương nhân địa phương. Không những vậy, ông ta còn ra lệnh đóng cửa thành, cự tuyệt quân Tống và sau đó tàn sát hàng nghìn quân dân Tống lánh nạn, biến hành động của mình thành một vụ phản bội trắng trợn. Trước tình cảnh đó, Trương Thế Kiệt buộc phải cưỡng chiếm hơn 400 thuyền của họ Bồ để tiếp tục hành trình hộ giá, nhưng hành động ấy càng khiến mâu thuẫn giữa ông và Bồ Thọ Canh không thể cứu vãn.

Sự việc này được xem là một bước ngoặt: thay vì chọn nghĩa lớn, Bồ Thọ Canh chọn lợi ích gia tộc và sự an toàn trước mắt. Sau đó, ông ta nhanh chóng dâng biểu đầu hàng quân Nguyên, bày tỏ lòng trung thành và được Hốt Tất Liệt trọng dụng. Năm 1278, ông được triều Nguyên phong chức Tả thừa của Phúc Kiến, nắm quyền quản lý toàn bộ vùng duyên hải. Nhờ vị thế mới, gia tộc họ Bồ không những thoát khỏi cảnh nguy nan, mà còn phát triển rực rỡ hơn, khi thương cảng Tuyền Châu dưới thời Nguyên trở thành một trong những hải cảng lớn nhất thế giới, nơi hội tụ thương nhân từ Ả Rập, Ấn Độ, Đông Nam Á đến Nhật Bản. Dưới con mắt của nhiều thương nhân ngoại quốc, Bồ Thọ Canh là một nhà quản lý tài ba, người mở rộng đường biển, duy trì an toàn thương mại. Nhưng trong lòng người Trung Hoa trung thành với nhà Tống, ông ta chỉ là một kẻ phản quốc, một gian thần sống nhờ sự bảo hộ của ngoại tộc.

Sự phồn vinh mà Bồ Thọ Canh đem lại cho Tuyền Châu không thể phủ nhận, nhưng nó được xây dựng trên sự phản bội và máu của những trung thần nghĩa sĩ. Người đời nguyền rủa ông ta là bởi vì trong khi bao nhiêu trung thần như Văn Thiên Tường, Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu nguyện chết để bảo vệ vương triều, thì Bồ Thọ Canh lại chọn cách cúi đầu, thậm chí giết hại đồng bào, chỉ để giữ lợi ích riêng. Trong văn hóa Trung Hoa, hành động ấy bị coi là tối kỵ. Chính vì vậy, trong sử sách, tên tuổi Bồ Thọ Canh luôn được xếp vào hàng “nghịch thần”, “hàng thần” bị nguyền rủa, dù ông ta có công với sự phát triển kinh tế hàng hải đi chăng nữa.

Nhìn từ góc độ hiện đại, một số học giả cho rằng Bồ Thọ Canh là người “thức thời”, chọn con đường thực dụng để bảo vệ tính mạng dân chúng và duy trì thương mại, tránh để Tuyền Châu biến thành bãi chiến trường. Tuy nhiên, số đông vẫn không chấp nhận cách nhìn này, bởi hành động của ông ta không chỉ là đầu hàng, mà còn là phản bội, khi chính tay ông giết hại những người trung nghĩa. Do đó, Bồ Thọ Canh trở thành biểu tượng cho kiểu người “vì lợi ích riêng mà bán rẻ giang sơn”, một cái bóng ô nhục trong lịch sử dân tộc Trung Hoa.

Cái chết của ông ta không được ghi chép rõ ràng, nhưng dư luận và các thế hệ sử gia Trung Quốc đều nhất quán coi Bồ Thọ Canh là kẻ bán nước. Dù gia tộc họ Bồ sau đó tiếp tục phát triển dưới triều Nguyên, nhưng thanh danh của họ mãi mãi bị vấy bẩn. Trong ký ức của người dân Tuyền Châu và cả Trung Hoa, cái tên Bồ Thọ Canh không phải tượng trưng cho thương nghiệp hưng thịnh, mà là tấm gương phản diện cho sự phản bội và hèn nhát. Đó là lý do cho đến tận ngày nay, mỗi khi nhắc đến, người ta thường chỉ nhớ đến lời nguyền rủa dành cho kẻ đã chọn con đường bán nước để cầu vinh.

Thực tế là chưa đầy 100 năm sau, khi nhà Minh được thành lập, Chu Nguyên Chương vô cùng phẫn nộ trước hành vi phản bội cầu vinh, giúp đỡ ngoại bang tiêu diệt Hán tộc của Bồ Thọ Canh. Chu Nguyên Chương đã hạ lệnh: “Cấm con cháu của Bồ Thọ Canh ở Tuyền Châu không được hưởng bất kỳ quyền lợi nào, vì tội ác theo Nguyên diệt Tống mà đuổi cùng diệt tận”.

Họ Bồ từ đó bị xếp vào hạng thấp kém, nghiêm cấm việc người họ Bồ đi học làm quan, làm nô lệ muôn đời, nữ giới nếu không muốn làm nô bộc thì chỉ có thể làm trong kỹ viện, suốt đời mang tiếng xấu.

Sau đó, nhiều người họ Bồ phải di cư khắp mọi miền đất nước và đổi thành họ Bốc, Dương, Ngô… hòng thay thân đổi phận, được sống như người bình thường.

×