Trăn trở của Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi - ứng cử viên Đại biểu Quốc hội khóa XVI

Trước thời điểm toàn dân bước vào ngày bầu cử đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XVI và Hội đồng Nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi – Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam đã bày tỏ nỗi trăn trở của mình đối với việc phát triển văn học nghệ thuật của nước nhà.

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Mùi, dù chủ trương của Đảng và Nhà nước ngày càng coi trọng văn hóa, nhưng nếu không nhanh chóng thể chế hóa thành cơ chế, chính sách cụ thể và thay đổi tư duy quản lý, thì rất khó tạo ra chuyển động thực chất. Với bà, mang tiếng nói của văn nghệ sĩ đến nghị trường không chỉ là vinh dự, mà còn là trách nhiệm phải nói đúng, nói trúng và nói từ thực tiễn của đời sống sáng tạo.

Có một câu hỏi rất đáng suy nghĩ: chủ trương, định hướng của Đảng và Nhà nước về văn hóa là rất rõ, vị thế của văn hóa ngày càng được đặt cao hơn, nhưng vì sao trong thực tế, văn hóa, văn học - nghệ thuật, trong đó có sân khấu, vẫn chuyển động chậm, thậm chí có mặt còn dậm chân tại chỗ?

- Tôi nghĩ trước hết phải khẳng định rằng, đây là một thời điểm rất đáng kỳ vọng đối với lĩnh vực văn hóa, văn học nghệ thuật. Khi có Nghị quyết 80, giới văn nghệ sĩ thực sự rất phấn khởi, rất quan tâm và rất kỳ vọng. Bởi chúng tôi nhìn thấy ở đó một chủ trương đúng, trúng và rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nếu tinh thần ấy được triển khai và thể chế hóa một cách rõ ràng, cụ thể, quyết liệt, tôi tin chắc diện mạo của văn hóa, văn học nghệ thuật sẽ có nhiều thay đổi.

Nhưng vấn đề là chúng ta mới dừng ở chủ trương. Chủ trương đúng thôi chưa đủ. Nếu không được chuyển hóa thành cơ chế, chính sách cụ thể, thành chương trình hành động đủ mạnh, thì rất khó tạo ra thay đổi thực chất trong đời sống văn hóa nghệ thuật. Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu thể chế hóa và ở tư duy quản lý.

Khi nói phải thay đổi tư duy, theo bà, cần thay đổi từ đâu?

- Trước hết là từ chính tư duy của những người quản lý nhà nước về văn hóa, văn nghệ; rộng hơn nữa là tư duy của những người xây dựng chính sách và chế độ đối với lĩnh vực này. Những người tạo ra cơ chế, chính sách phải thực sự thấu hiểu đặc thù của lao động sáng tạo, phải có sự cảm thông, chia sẻ với văn nghệ sĩ, phải hiểu rằng văn học nghệ thuật là một lĩnh vực rất riêng, rất đặc thù, không thể quản lý bằng cách nghĩ cơ học, càng không thể chỉ vận hành bằng tư duy hành chính đơn thuần.

Hiện nay, theo tôi, chúng ta đang thiếu một nguồn nhân lực quản lý đủ độ chín nghề nghiệp, đủ thực tiễn, đủ lý luận để bảo vệ, nâng đỡ và tạo điều kiện cho văn học nghệ thuật phát triển. Đây là một bất lợi rất rõ. Bởi sân khấu hay văn học nghệ thuật nói chung đòi hỏi người quản lý không chỉ hiểu bộ máy, hiểu quy trình, mà còn phải hiểu quy luật sáng tạo, hiểu tâm lý nghề, hiểu những yêu cầu rất đặc thù của loại hình này.

Tôi cho rằng nếu các cơ quan quản lý biết phối hợp chặt chẽ hơn với các hội chuyên ngành thì sẽ tạo ra khác biệt rất lớn. Trong các hội chuyên ngành hiện nay có rất nhiều văn nghệ sĩ, nhiều nhà chuyên môn giỏi nghề, giỏi cả lý luận lẫn thực tiễn.

Nếu biết sử dụng đúng nguồn lực ấy trong tham vấn, phản biện và xây dựng chính sách, thì quản lý nhà nước về văn hóa sẽ thực chất hơn, chuẩn hơn, chuyên nghiệp hơn. Và khi đó mới có thể tạo ra những cú hích thật sự cho văn học nghệ thuật nói riêng, cho văn hóa nói chung.

Nếu được cử tri tín nhiệm, những vấn đề cốt lõi nào bà cho rằng mình nhất định phải mang tới nghị trường với tư cách đại diện cho tiếng nói của giới văn nghệ sĩ?

- Tôi nghĩ, điều đầu tiên phải nói thật là để tiếng nói của văn nghệ sĩ ở nghị trường được lắng nghe không hề đơn giản. Nhưng càng khó càng phải quyết tâm. Người đại diện cho giới văn nghệ sĩ không thể chỉ nói bằng cảm hứng nghề nghiệp, mà phải có tri thức, có thực tiễn, có trải nghiệm đủ sâu để nhận ra những gì đời sống văn học nghệ thuật đang thiếu, đang yếu, đang vướng.

Vấn đề cốt lõi đầu tiên, theo tôi là hành lang pháp lý cho văn hóa, văn học nghệ thuật. Hiện nay, chúng ta vẫn thiếu những cơ chế, chính sách đồng bộ và sát với đặc thù lao động sáng tạo. Nếu có được một hệ thống pháp lý rõ hơn, cụ thể hơn, nhiều bất cập trong sáng tạo, đầu tư, đãi ngộ và tổ chức hoạt động nghề nghiệp sẽ được tháo gỡ. Chính thực tiễn ấy buộc tôi phải lên tiếng để những người làm luật có thêm căn cứ xây dựng chính sách đúng và trúng hơn.

Vấn đề thứ hai là cơ chế đãi ngộ. Ở nhiều nơi, chính sách vẫn còn chung chung, bình quân, chưa tạo động lực cho người làm nghề dồn toàn bộ tâm sức cho sáng tạo. Khi chưa phân biệt rõ tài năng, giá trị cống hiến và hiệu quả lao động nghệ thuật, thì rất khó giữ chân người giỏi, càng khó thu hút tài năng về với các đơn vị công lập.

Vấn đề thứ ba là phải tạo được môi trường để nghệ sĩ sống được bằng nghề và toàn tâm cho nghề. Chính sách không thể chỉ dừng ở mức khuyến khích, mà phải thực sự trở thành động lực sáng tạo. Khi người nghệ sĩ được bảo đảm tốt hơn về điều kiện làm nghề và được ghi nhận xứng đáng hơn, họ mới có thể đi sâu vào đời sống, gần người dân hơn và làm ra những tác phẩm thật sự có giá trị.

Trong bức tranh chung của văn hóa, văn học nghệ thuật hiện nay, theo bà, đâu là điều cần thay đổi mạnh nhất?

- Theo tôi, điều cần thay đổi mạnh nhất vẫn là cơ chế và tư duy quản lý. Văn hóa, văn học nghệ thuật là lĩnh vực đặc thù, nhưng ở nhiều nơi vẫn đang được nhìn nhận và vận hành bằng tư duy hành chính, bằng cách làm nặng về chỉ tiêu, kế hoạch, trong khi sáng tạo thì không thể đi ra từ sự cào bằng và khuôn cứng.

Nếu không có một cơ chế đủ sát thực tiễn, đủ tôn trọng đặc thù sáng tạo, đủ khả năng khuyến khích tài năng và nâng đỡ những giá trị thật, thì rất khó tạo ra chuyển động lớn. Với sân khấu, điều đó biểu hiện rõ hơn, nhưng thực ra không chỉ riêng sân khấu, mà là câu chuyện chung của văn hóa, văn học nghệ thuật hôm nay.

Điều chúng ta cần không chỉ là duy trì hoạt động, mà là tạo điều kiện để nghệ sĩ làm nghề một cách nghiêm túc, để đơn vị nghệ thuật theo đuổi chất lượng thực chất, và để tác phẩm có giá trị thực sự có cơ hội đến với công chúng. Nếu không thay đổi từ gốc ở cơ chế và cách nhìn, thì sẽ khó tránh khỏi sự chậm chạp, thậm chí lãng phí tài năng và nguồn lực.

Theo bà, để tiếng nói của văn nghệ sĩ ở nghị trường thực sự có trọng lượng thì điều quan trọng nhất là gì?

- Theo tôi, để tiếng nói của văn nghệ sĩ ở nghị trường có trọng lượng thì trước hết phải nói đúng và nói trúng. Không thể chỉ phát biểu theo cảm hứng hay chỉ nói những điều an toàn. Người đại diện cho giới văn nghệ sĩ phải có tri thức, có thực tiễn, có khả năng nhìn ra những điểm nghẽn thật sự của đời sống văn hóa, văn học nghệ thuật để từ đó đóng góp những ý kiến thiết thực cho chính sách.

Nghị trường là nơi đòi hỏi chất lượng suy nghĩ và tinh thần trách nhiệm. Với văn nghệ sĩ, muốn được lắng nghe thì không có cách nào khác là phải chuẩn bị kỹ, hiểu sâu và nói từ thực tiễn.

Sau tất cả, điều bà mong muốn lớn nhất là gì?

- Tôi mong rằng trong thời điểm hiện nay, khi văn hóa đang được quan tâm, chú trọng nhiều hơn, thì từ khâu quản lý nhà nước đến khâu tổ chức thực hiện phải biết tận dụng cơ hội này. Tôi vẫn nghĩ đây là một cơ hội rất lớn, có thể nói là cơ hội vàng của văn hóa và văn học nghệ thuật. Nhưng cơ hội chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành hành động cụ thể, thành cơ chế cụ thể, thành thay đổi cụ thể.

Còn với riêng mình, tôi nghĩ nếu đã nhìn thấy những bất cập ấy thì không thể im lặng. Phải lên tiếng. Phải góp ý từ chính trải nghiệm nghề nghiệp và từ thực tiễn đời sống, để những người làm luật, làm chính sách có thêm cơ sở xây dựng được những cơ chế tốt hơn, công bằng hơn, thực chất hơn cho văn hóa, văn học nghệ thuật nói chung và sân khấu nói riêng.

Và nếu văn nghệ sĩ có mặt ở nghị trường, thì điều quan trọng không phải là “có một nghệ sĩ ngồi ở đó”, mà là từ vị trí ấy, người nghệ sĩ có thực sự góp được một tiếng nói trung thực, có trách nhiệm, có ích cho nhân dân và cho sự phát triển của đất nước hay không. Theo tôi, đó mới là điều quan trọng nhất.

Cảm ơn Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi đã chia sẻ thông tin.

×