Bước ra khỏi gian bếp, người phụ nữ Thái ở Sơn La làm ra thứ cà phê đặc sản

Sơn La từ lâu đã được xem là "thủ phủ" của giống cà phê Arabica tại miền Bắc. Tuy nhiên, một nghịch lý tồn tại suốt nhiều thập kỷ là dù sở hữu vùng nguyên liệu quý giá, đời sống người dân trồng cà phê tại xã Mường Chanh vẫn bấp bênh. Nguyên nhân chính nằm ở phương thức canh tác lạc hậu, thu hái xô quả xanh lẫn quả chín và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.

Sự ra đời của Hợp tác xã (HTX) Ara-Tay Coffee vào năm 2020 không chỉ đơn thuần là thành lập một đơn vị kinh doanh, mà là lời giải cho bài toán nâng cao giá trị nông sản ngay tại nương rẫy.

Thay đổi tư duy để hồi sinh vùng cà phê Arabica

Trước đây, người phụ nữ Thái ở bản Lọng Nghịu, xã Mường Chanh chỉ quen với việc thêu thùa, nội trợ và làm nương theo kinh nghiệm cũ. Cây cà phê Arabica vốn được coi là "vàng xanh" nhưng lại mang vị đắng của sự nghèo khó khi bị ép giá vì chất lượng kém, lẫn tạp chất.

Nhận thấy nếu cứ bán nguyên liệu thô, nông dân sẽ mãi ở thế yếu, chị Lường Thị Mòn – Chi hội trưởng Hội Phụ nữ bản đã đứng ra vận động chị em thành lập HTX.

"Ban đầu nghe đến thành lập HTX, chị em nào cũng lo cái bụng không làm nổi. Họ sợ mất vốn, sợ thất bại, sợ miệng thế gian bảo đàn bà Thái chỉ nên biết nương rẫy và xó bếp", chị Lường Thị Mòn nhớ lại những ngày đầu đi gõ cửa từng nhà, gặp từng chị em để vận động.

Để vượt qua rào cản về vốn và tâm lý "đàn bà chỉ biết xó bếp", chị Mòn đã áp dụng phương thức góp vốn linh hoạt, đó là ai có tiền góp tiền, không có tiền thì góp bằng sản phẩm đạt chuẩn và ngày công lao động.

Và rồi chị Mòn và 14 chị em phụ nữ dân tộc Thái, mỗi người một hoàn cảnh, đã cùng nhau bước qua bậu cửa nhà sàn, nắm tay nhau bước vào một "cuộc chơi lớn" mang tên: Ara-Tay Coffee.

Cái tên "Ara-Tay" mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: "Ara" là viết tắt của cà phê Arabica, "Tay" là tên gọi dân tộc Thái và cũng có nghĩa là bàn tay. Đây là sự khẳng định về chất lượng hạt cà phê được nâng niu bởi đôi bàn tay cần cù của phụ nữ vùng cao.

Bước đột phá lớn nhất của HTX chính là thay đổi hoàn toàn quy trình sản xuất. Thay vì thu hoạch kiểu "tuốt sạch", chị em thành viên bắt buộc phải hái thủ công, lựa chọn quả chín đỏ đạt 100% độ đường. Đây là yêu cầu tiên quyết để bảo vệ uy tín thương hiệu.

"Muốn có ly cà phê ngon, nguyên liệu phải là hạt ngọc thực sự. 100% quả cà phê phải chín đỏ, đủ độ đường mới được thu hái thủ công. Chỉ cần lẫn một vài quả xanh, cả mẻ hàng sẽ bị loại bỏ để bảo vệ uy tín thương hiệu”, chị Mòn chia sẻ.

Tư duy từ "sản xuất nông nghiệp thuần túy" sang "làm kinh tế nông nghiệp" bắt đầu hình thành, khi hạt cà phê không còn là hàng hóa đại trà mà được chăm chút như một loại đặc sản.

Khẳng định thương hiệu cà phê Arabica bằng chất lượng

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa hạt cà phê bay xa, HTX Ara-Tay Coffee đã mạnh dạn đầu tư công nghệ vào sản xuất. Hệ thống 12 nhà màng sấy cà phê theo hiệu ứng nhà kính đã được dựng lên giữa núi rừng Mường Chanh. Tại đây, hạt cà phê được phơi khô bằng ánh sáng tán xạ và gió ngàn, giúp giữ trọn hương vị đặc trưng của vùng cao mà không bị ảnh hưởng bởi bụi bặm hay thời tiết thất thường.

Quy trình chế biến cũng được hiện đại hóa với máy xát vỏ công nghệ chế biến ướt công suất 5 tấn/giờ, giúp tiết kiệm nước và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. HTX đã phát triển danh mục sản phẩm đa dạng từ cà phê nhân xanh Natural, Honey đến cà phê bột và hạt rang xay.

Hiện nay, đơn vị không chỉ quản lý 70 ha cà phê của thành viên mà còn xây dựng được "hệ sinh thái" liên kết với hơn 300 hộ vệ tinh. Toàn bộ vùng nguyên liệu này được định hướng canh tác theo phương thức hữu cơ, tuyệt đối không lạm dụng hóa chất.

Điểm sáng trong mô hình của HTX Ara-Tay Coffee là tư duy nông nghiệp tuần hoàn. Vỏ cà phê sau chế biến không còn là rác thải gây ô nhiễm nguồn nước mà được tận dụng ủ thành phân vi sinh để bón ngược lại cho vườn cây. Cách làm này vừa giúp tiết kiệm chi phí phân bón, vừa cải tạo đất đai bền vững.

Đến năm 2026, thành quả của sự kiên trì đã được khẳng định bằng những con số cụ thể. Trong bối cảnh giá cà phê biến động, sản phẩm của HTX vẫn giữ vững vị thế nhờ chất lượng đặc sản (Specialty Coffee).

Doanh thu đạt hàng tỷ đồng cùng với 12 tấn nhân xanh chất lượng cao xuất xưởng đã mang lại đời sống ấm no cho các thành viên. Không dừng lại ở thị trường trong nước, tiếng vang của cà phê Arabica Mường Chanh đã bắt đầu thu hút sự quan tâm của các đối tác quốc tế tại các hội chợ thương mại lớn.

Ngồi cùng chị Mòn bên ly cà phê Ara-Tay do chính chị pha chế bằng sự tận tụy, tôi cảm nhận được hương vị của cà phê trứ danh Arabica trồng trên đất Sơn La, vị chua thanh nơi đầu lưỡi và vị ngọt hậu kéo dài đến vô tận. Chị Mòn giờ đây đã là một Giám đốc HTX thực thụ, bước đi thoăn thoắt, điều hành công việc qua điện thoại thông minh, bàn về "kinh tế số" và "thương mại điện tử" một cách rành rọt.

Thế nhưng, sâu thẳm trong người Giám đốc HTX ấy vẫn vẹn nguyên nét mộc mạc của người phụ nữ dân tộc Thái cả một đời gắn bó với nương rẫy. Nhìn chị nâng niu từng hạt cà phê, tôi chợt hiểu rằng hạnh phúc bền lâu không nằm ở những con số trong tài khoản, mà ở sự an yên khi tự tay làm ra những sản phẩm sạch, tốt và có ích cho cộng đồng.

Những người phụ nữ dân tộc Thái hôm nay đã biết vươn lên làm chủ cuộc sống, nuôi dưỡng khát vọng dựng xây quê hương ngày càng giàu đẹp. Họ đang từng ngày hiện thực hóa giấc mơ đưa hạt cà phê Arabica Sơn La vươn xa, chinh phục thị trường quốc tế.

×