“Cánh đồng hoang”, tượng đài của điện ảnh Việt - 10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng (Bài 9)

LTS: Mỗi năm tháng trôi qua, những tác phẩm nghệ thuật về Đất nước lại càng thêm tỏa sáng, không khác gì những viên ngọc quý được mài giũa bởi thời gian. Trước thềm kỷ niệm 80 năm Quốc khánh 2/9, Báo Dân Việt tiếp tục chuỗi hành trình tìm về những giá trị vĩnh cửu đó với loạt bài "10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng". Kỳ này, chúng tôi lựa chọn và tôn vinh tác phẩm được ví như một bản anh hùng ca - bộ phim "Cánh đồng hoang" (1979).

Bộ phim của đạo diễn - NSND Nguyễn Hồng Sến, kịch bản của nhà văn Nguyễn Quang Sáng và nhạc của Trịnh Công Sơn, được giới chuyên môn đánh giá là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất, thoát khỏi lối mòn của phim chiến tranh. Thay vì kể những câu chuyện tuyên truyền, tác phẩm chọn một góc nhìn đầy nhân văn, đi sâu vào cuộc sống và cuộc chiến của một gia đình nông dân giữa mênh mông sông nước Đồng Tháp Mười.

Biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát từng nhận định: "Chuyện dung dị nhưng cũng thật sâu sắc, đầy tính biểu trưng, đầy hiện thực không khoa trương hay tô vẽ... Cuộc sống cứ tự nhiên đi vào kịch bản, đi vào phim”. Đồng quan điểm, Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh khẳng định, "Cánh đồng hoang" là "biểu tượng tinh thần của nhân dân Việt Nam", nơi sự giao thoa giữa bi tráng và thơ mộng đã tạo nên một sức hút vượt thời gian.

Với Giải thưởng Bông Sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1980 và Huy chương Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1981, “Cánh đồng hoang” không chỉ chinh phục khán giả trong nước mà còn khẳng định vị thế của điện ảnh Việt trên trường quốc tế.

Không phải ngẫu nhiên một bộ phim ra đời gần nửa thế kỷ vẫn được gọi là tượng đài của điện ảnh Việt. Để tìm câu trả lời cho sức hút vượt thời gian của “Cánh đồng hoang”, PV Dân Việt đã tìm đến các chuyên gia, nhà phê bình và những người làm điện ảnh tâm huyết - những người đã và đang tiếp nối các giá trị nhân văn quý giá từ tác phẩm này.

Trò chuyện với PV Dân Việt, PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú - Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam đã phân tích về cách bộ phim khắc họa câu chuyện của cặp vợ chồng giao liên Ba Đô (NSND Lâm Tới đóng) và Sáu Xoa (nghệ sĩ Thúy An đóng) cùng đứa con nhỏ chưa đầy một tuổi.

“Cuộc sống của vợ chồng Ba Đô là những ngày đêm bám trụ trong căn chòi giữa cánh đồng nước nổi, phía trên là máy bay lính Mỹ quần thảo không ngừng. Phân đoạn đắt giá mà tôi cho rằng ám ảnh nhất bộ phim này là những chiếc trực thăng quân địch bắn phá khiến vợ chồng Ba Đô buộc phải cho đứa con còn nhỏ vào bao nylon, buộc miệng lại rồi dìm con xuống nước. Xen kẽ những khoảnh khắc sinh tử là hình ảnh rất đỗi đời thường của cặp vợ chồng Ba Đô khi họ giận dỗi, hạnh phúc, yêu thương nhau…

Những cú máy dài và những khuôn hình cận cảnh đã khắc họa một cách chân thực cuộc sống giản dị, nhưng đầy gian khổ của người dân Nam Bộ”, Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam nhận định.

Theo PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú, phân cảnh kết phim mang đến nhiều cảm xúc cho khán giả khi anh Ba Đô trúng đạn, chị Sáu Xoa đã cầm súng bắn rơi chiếc trực thăng của lính Mỹ.

“Chiếc trực thăng bị hạ và từ túi ngực viên phi công địch rơi ra một bức ảnh vợ con của anh ta. Hình ảnh này đã truyền tải một thông điệp mạnh mẽ: Chiến tranh không chừa một ai, tất cả hai đầu chiến tuyến đều là những người con bình thường, có gia đình và những người thân yêu. Nỗi đau không của riêng ai. Chiến tranh mang đến cho con người nhiều bi thảm nhất”, PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú khẳng định.

Bộ phim “Cánh đồng hoang” đã trở thành tượng đài của phim chiến tranh Việt Nam. Thành công của bộ phim này còn nhờ sự hỗ trợ lớn của quân đội khi ấy đã giúp đoàn phim có những đại cảnh chân thực về cháy, nổ hay cảnh máy bay quần thảo… Tôi cho rằng, chi phí làm phim nếu có được đầu tư lớn thì vẫn rất khó thực hiện những cảnh quay này. Bộ phim “Cánh đồng hoang” chỉ với màu phim đen trắng đã làm nên tên tuổi của đạo diễn - NSND Nguyễn Hồng Sến và ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử điện ảnh dân tộc.

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm – tác giả cuốn sách “101 bộ phim Việt Nam hay nhất” khẳng định với PV Dân Việt rằng: "Cánh đồng hoang" của đạo diễn Nguyễn Hồng Sến là một tác phẩm kinh điển không thể thay thế trong dòng chảy của điện ảnh cách mạng Việt Nam.

“Sau gần 5 thập kỷ và xem hàng trăm bộ phim, “Cánh đồng hoang” vẫn là bộ phim về đề tài chiến tranh hay nhất trong lòng tôi. Tác phẩm đã tạo nên một cột mốc lớn bởi bối cảnh và câu chuyện độc đáo. Nội dung phim kể về hai con người bé nhỏ - cặp vợ chồng người nông dân sống trên một căn chòi giữa cánh đồng hoang. Họ làm cách mạng, chiến đấu chống lại những người lính Mỹ được trang bị máy bay, vũ khí tối tân.

Chính sự đối lập giữa tinh thần chiến đấu quật cường, bất khuất của người nông dân chân đất đã trở thành biểu tượng, tạo nên giá trị kinh điển của tác phẩm”, nhà phê bình Lê Hồng Lâm nhấn mạnh.

Theo tác giả cuốn sách “101 bộ phim Việt Nam hay nhất”, kịch bản phim “Cánh đồng hoang” của nhà văn Nguyễn Quang Sáng là điều khiến anh đặc biệt ấn tượng bởi sự kỳ công khi nhà văn đi thực tế nhiều tháng để thấu hiểu bối cảnh và tinh thần người dân Nam Bộ.

“Nhà văn Nguyễn Quang Sáng cùng với đạo diễn - NSND Hồng Sến và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tạo thành "bộ ba" hợp tác thú vị nhất của điện ảnh Việt Nam. Họ thực hiện ba bộ phim đề tài chiến tranh, cách mạng kinh điển, gồm: “Cánh đồng hoang”, “Mùa nước nổi” và “Mùa gió chướng”, nhà phê bình Lê Hồng Lâm chia sẻ với PV Dân Việt.

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm (sinh 1977) từng tốt nghiệp khoa Báo chí, Đại học Quốc gia Hà Nội. Anh là tác giả của 5 cuốn sách: "Xem chữ", Đọc hình" (2005), "Chơi cùng cấu trúc" (2009), "Cánh chim trong gió" (2016), "Sự lưỡng nan của tình thế làm người" (2018), "101 bộ phim Việt Nam hay nhất" (2018), “Người tình không chân dung” (2020).
Lê Hồng Lâm từng làm phóng viên, biên tập viên của tuần báo Sinh viên Việt Nam và thư ký tòa soạn tạp chí Thể thao Văn hóa; Đàn ông.
Top 10 bộ phim chiến tranh hay nhất của điện ảnh Việt Nam, theo bình chọn nhà phê bình Lê Hồng Lâm, gồm:
1. Cánh đồng hoang (1979 - đạo diễn Hồng Sến)

2. Vĩ tuyến 17 ngày và đêm (1972 - đạo diễn Hải Ninh)

3. Con chim vành khuyên (1962 - đạo diễn Trần Vũ)

4. Em bé Hà Nội (1972 - đạo diễn Hải Ninh)

5. Đường về quê mẹ (1971 - đạo diễn Bùi Đình Hạc)

6. Chị Tư Hậu (1963 - đạo diễn Phạm Kỳ Nam)

7. Nổi gió (1966 - đạo diễn Huy Thành)

8. Ngã ba Đồng Lộc (1997 - đạo diễn Lưu Trọng Ninh)

9. Địa đạo (2025 - đạo diễn Bùi Thạc Chuyên)

10. Mưa đỏ (2025 - đạo diễn Đặng Thái Huyền)

Nhiều chi tiết trong bộ phim “Cánh đồng hoang” cũng được nhà phê bình Lê Hồng Lâm đánh giá là “độc nhất vô nhị”. Trong đó, có cảnh vợ chồng Ba Đô và Sáu Xoa che giấu đứa con khỏi bom đạn của giặc Mỹ bằng cách cho con vào túi ni lông và nhấn xuống dưới nước. “Đây là chi tiết kinh điển của phim “Cánh đồng hoang”. Với tôi, không có bộ phim chiến tranh nào có được chi tiết như vậy", anh Lâm nhận định.

Ngoài ra, nhà phê bình Lê Hồng Lâm cũng nhấn mạnh rằng: "Cánh đồng hoang" không chỉ có những cảnh chiến tranh tàn khốc như hình ảnh con thuyền tan nát bởi bom đạn của vợ chồng Ba Đô, mà còn khắc họa vẻ đẹp trữ tình của miền Tây Nam Bộ qua cảnh sông nước, đàn chim bay hay những con rắn nước...

Diễn xuất của NSND Lâm Tới và nghệ sĩ Thúy An cũng là điểm sáng của bộ phim này. Dù cả hai cách biệt tuổi tác nhưng khi họ vào vai cặp vợ chồng đã đóng rất “ngọt” và đáng yêu. Đây là một tác phẩm về đề tài chiến tranh nhưng quyến rũ người xem về mặt thưởng ngoạn”.

Nói về kinh phí sản xuất bộ phim “Cánh đồng hoang” chỉ với khoảng 300.000 đồng vào năm 1979, đạt được thành công vang dội, nhà phê bình Lê Hồng Lâm cho rằng, kinh phí đầu tư "khiêm tốn" không phải là yếu tố quyết định chất lượng một tác phẩm kinh điển.

"Với tinh thần anh hùng ca và bằng trải nghiệm vừa trải qua cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc đã giúp thăng hoa nguồn cảm hứng nơi những người nghệ sĩ. Bộ phim dù còn một vài khiếm khuyết nhỏ trong cách nhìn "phiến diện" về người lính Mỹ, nhưng điều đó không làm giảm đi giá trị to lớn của tác phẩm này", tác giả “cuốn sách “101 bộ phim Việt Nam hay nhất” chia sẻ.

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm gọi tác phẩm "Cánh đồng hoang” là bản anh hùng ca. "Tác phẩm đã thể hiện rõ nhất sức mạnh của chiến tranh du kích, khi những người nông dân Việt Nam nhỏ bé đã bất khuất, kiên cường với tình yêu nước nồng nàn làm nên chiến thắng lừng lẫy chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ", anh Lâm bày tỏ.

Tôi cho rằng, “Cánh đồng hoang”, "Vĩ tuyến 17 ngày và đêm", "Con chim vành khuyên"... là những tác phẩm kinh điển cần được nhắc lại cho thế hệ trẻ biết điện ảnh Việt có những tác phẩm lớn, đi vào lòng người, ca ngợi vẻ đẹp và tinh thần của con người Việt Nam. Việc thực hiện loạt bài "10 tác phẩm về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng" của Báo Dân Việt là hoạt động có ý nghĩa, để lớp trẻ không quên được lịch sử dân tộc, công lao của cha ông và tinh thần cách mạng. Tôi tin rằng, những tác phẩm văn học và phim ảnh là cầu nối hiệu quả để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, dễ dàng tiếp cận với lịch sử. Chúng ta cần khơi gợi cảm hứng và cung cấp "đường dẫn" để họ tìm đến với những tác phẩm kinh điển.

Diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất Trịnh Tú Trung không giấu được sự ngưỡng mộ dành cho thế hệ các nhà làm phim cách mạng. Nhà sản xuất phim "Thưa mẹ con đi" cho rằng, "Cánh đồng hoang" đã trở thành tác phẩm kinh điển bằng chính tình yêu nước cao cả, được khắc họa đầy nghệ thuật nhưng vẫn tôn trọng sự thật về những người con Nam Bộ trong kháng chiến.

“Những hình ảnh mang tính chất biểu tượng tô đậm cho chủ đề tư tưởng của bộ phim đã chạm sâu và ở lại mãi trong lòng những người mộ điệu để trở thành tượng đài nghệ thuật”, anh Trung chia sẻ với PV Dân Việt.

Tôi trân trọng việc Báo Dân Việt đã làm khơi dậy những ký ức hào hùng, bi tráng và đầy tự hào của đất nước thông qua lăng kính điện ảnh. Loạt bài “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng” giống như một cầu nối, đưa thế hệ khán giả đã quá yêu những tác phẩm như: "Cánh đồng hoang", "Bao giờ cho đến tháng Mười"... trở về với ký ức, đồng thời mở ra một cánh cửa cho người trẻ tìm đến. Qua đó, họ sẽ thấu hiểu sự cố gắng, hy sinh của thế hệ cha ông, những người đã đặt nền móng vững chắc cho nền điện ảnh cách mạng từ những ngày đầu chập chững. Chính điều này sẽ giúp thế hệ sau thụ hưởng, tiếp nối và mãi mãi tự hào.

Với bộ phim ra đời cách đây gần 5 thập kỷ, nhà sản xuất Trịnh Tú Trung vẫn khẳng định, "Cánh đồng hoang" có những hình ảnh khắc sâu vào tâm khảm anh cũng như mỗi người dân Việt.

“Đó là cảnh cô Sáu Xoa giữa cánh đồng hoang vẫn một mình cầm súng để chiến đấu đến cùng với quân địch. Tôi cho rằng, hình ảnh này mang tính biểu tượng cho sự kiên cường, bất khuất của dân tộc ta nói chung và người phụ nữ Nam Bộ nói riêng trong quá trình gìn giữ độc lập, tự do cho đất nước.

Khi xem lại "Cánh đồng hoang", tôi đã rút ra một bài học sâu sắc. Nhà làm phim trẻ thuộc thế hệ tiếp nối như tôi nhận thấy sự chân thật được khắc họa trong điện ảnh mới là điều quan trọng nhất. Bởi lẽ, mọi thủ pháp sẽ không bao giờ bằng được tinh thần cốt lõi và chủ đề tư tưởng mà tác phẩm muốn truyền tải”, nhà sản xuất Trịnh Tú Trung nhấn mạnh.

Trịnh Tú Trung sinh năm 1986 tại TPHCM. Anh là nhà sản xuất của các dự án phim: "Thưa mẹ con đi"; "Ngôi nhà bươm bướm"; "Phượng Khấu"; "Là mây trên bầu trời của ai đó"; "Mansion 244 - Ma "Lai"; "Siêu lừa gặp siêu lầy"; "Hiên nhà có ba"; "Love in Vietnam"; "Phản ước"; "Án mạng xém hoàn hảo"...
Xuyên suốt quá trình hoạt động nghệ thuật, Trịnh Tú Trung giành nhiều giải thưởng uy tín trong nước và quốc tế, như: Special Jury Award giải thưởng Đặc biệt của BGK - The 61st Asia-Pacific Film Festival - Liên hoan Phim châu Á Thái Bình Dương lần thứ 61 - 61st APFF; Asia Top Awards 2023, 2025 - Best Actor; Best International Film Award 2023 - Best Comedy Actor; Star Pop Awards 2023 - Popular Star; Siam International Awards 2023 2024 - Best Actor...

(Còn nữa)

×