Cuba du ký – Nhớ bãi biển Varadero, xì gà Havana và chuyến thăm nhà anh trai Chủ tịch Fidel Castro

Sự biến mất của bức tường trên bãi biển Varadero

Tôi lẩn thẩn nhớ đến bãi biển nổi tiếng của Cuba của Trung Mỹ cùng là thế giới – bãi biển Varadero ở tỉnh Mantanzas. Thời điểm "bám càng" nhóm báo chí tháp tùng Thủ tướng Phan Văn Khải trong chuyến thăm Cuba năm 2002.

Ngó nghiêng biển trời chán chê nhưng cũng kịp chạm mặt với một bức tường xây cất khá hoành tráng chắc để trang trí cùng những hàng chữ dài dặc buông đứng đĩnh đạc trên đó. Nhờ người dịch, đại để “Nếu Mỹ thấy khó chịu vì Cuba dựng xây dựng xã hội chủ nghĩa trước mũi Mỹ thì Mỹ chuyển đi chỗ khác mà ở”.

Varadero chỉ cách Miami của Hoa Kỳ hơn trăm cây số đường biển. Hoa Kỳ cũng ối biển. Nhưng không bói đâu là thứ cát trắng mịn nắng vàng chan hòa và những lợi thế giời ban như Varadero. Nhưng Varadero vắng tanh vắng ngắt.

Gần thời điểm Tổng thống Hoa Kỳ khi đó - ông Obama nới lỏng lệnh cấm vận lại được dịp ghé qua Varadero. Khác với cảnh vắng teo mười mấy năm trước, Varadero nghìn nghịt đùi với eo lưng du khách. Không chỉ dân bổn địa Cuba mà nhiều quốc tịch khác. Được giới thiệu có không ít dân Hoa Kỳ đến đây. Lại được nói nhỏ thêm, họ sang Cuba du lịch bằng kiểu đi chui.

Chui? Tại sao không! Cầu gần như để không bỏ ngỏ hằng bao năm trong lúc cung thì xôm tụ nóng bỏng hừng hực. Cơ chế thị trường, uyển chuyển và tài thế, dường như để ngỏ ra lắm cái ngách để lọt qua hàng rào cấm vận?

Mà lạ cái tấm biển bê tông nói đúng hơn là bức tường khổng lồ chứa câu khẩu hiệu - dòng chữ căng thẳng quyết liệt hồi nào đã biến mất? Bị đập bỏ bao giờ? Cũng chả biết nữa? Nhưng hình như một thời vận hanh thông của một Cuba đang tới? Một Cuba lận đận tinh những vận bĩ sắp tới hồi thái lai?

Trên đường trở lại Havana, dọc biển nhiều điểm đầy chật thong dong những chiếc du thuyền sang trọng cỡ nhiều triệu đô. Của Công ty du lịch nước ngoài hay của Cuba? Chả biết! Nhưng tầm cỡ du thuyền sang trọng đang hiện diện ở bờ biển Cuba đương tố giác một thứ du lịch tầm cỡ?

Từ cuốn sổ gạo bìa xanh đến nhà máy xì gà Cuba ở Thanh Hóa

…Tháng 9/2011, đi Haiti ghé Cuba một tuần. Chuyến đi gọn nhẹ thông thoáng. Không phải bấn bíu ngặt nghèo thời gian theo đội theo đoàn. Nhưng lại lãnh ngay cảm giác hẫng hụt, bức bối? Âm hưởng chủ đạo vẫn một Cu Ba mênh mông tiềm năng nhưng sao đời sống vẫn khó khăn ngặt nghèo? Mặc dù chuyến đi có Duy Truyền, thổ công có nhiều năm là dân TTXVN thường trú ở Cuba.

Ở Havana, tôi theo Duy Truyền vào một cái chợ. Chợ nhưng có cửa hàng lương thực, thực phẩm bán theo chế độ tem phiếu. Nhờ Duy Truyền giúp, tôi được cầm cuốn sổ mua gạo, mỏng thôi, bìa màu xanh khổ nhỏ giở trang ngang của một bà tuổi sồn sồn. Nhờ vẻ hào phóng mến khách của bà mà tôi tạm đôi hồi để đủ đầy cái cảm giác bồi hồi lẫn bâng khuâng thoắt trở về thời bao cấp khốn khó. Bìa của cuốn sổ gạo được bọc giấy bóng kính chứng tỏ chủ nhân đã luôn việc giữ gìn cẩn trọng? Như mất sổ gạo… Thành ngữ hài hước lẫn tức tưởi từng ám một thời người Việt mình?

Thời giá ngày 3/9/2011 như này: Gạo sổ tiêu chuẩn 15 kg/tháng giá 28 xu/kg. Đường trắng 15 xu/kg. Đường đỏ 10 xu/kg. Sườn dính nhiều thịt 25 pê xô/kg. Mông đùi cả xương 45 pê xô/kg. Xoài 15 pexo/kg, Ổi 5 pexo/kg… Nhà nước cố gắng đảm báo những mặt hàng thiết yếu giá cung cấp cố để ứng, xứng với tiền lương bình quân vài chục USD/người…

Ghé một gia đình quen của Duy Truyền mạn ngoại Havana. Loáng thoáng về cặp vợ chồng nhà ấy, cả hai đẹp như tượng. Hình như thuộc dạng trung lưu? Giờ không nhớ cả hai làm nghề gì? Nhưng vườn tược nhà ấy rộng lắm.

Tôi theo họ ra vườn. Thấy ngay cung cách làm vườn không có kinh nghiệm? Làm cho có chứ chẳng theo một cung cách quy củ nào? Những vạt khoai lang nhú lên một cách khó khăn. Vườn chuối cứ như hoang um tùm thế mà khối buồng lúc lỉu. Chuối nhiều nhưng khách mua ít. Thỉnh thoảng mới có tay thương lái nào hứng chí ghé qua. Thứ chả phải chăm sóc nhiều là quả bơ. Giống này mình đã thấy ở Đà Lạt? Nhưng nhà này trồng cũng để ăn chơi vậy thôi.

Thoáng nhớ đến dịp may năm 2002 được ghé qua tư gia một nhân vật, trong câu chuyện thân thiết giữa chủ và khách. Người ấy là anh ruột Chủ tịch Cuba Fidel Castro - Ramon Castro. Là kỹ sư nông học, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Cuba, năm xa ấy từng dẫn đàn bò sữa từ Havana sang tận nông trường Mộc Châu.

Người đã nhận từ tay Thủ tướng Phạm Văn Đồng hai cây bưởi chiết ở vườn quả Bác Hồ rồi nhân thành công đại trà giống bưởi Hồ Chí Minh ở Cuba. Tôi để ý trong khoảng tạm gọi là thênh thang tư gia của nhà ông anh ruột Phidel, ông nuôi gà, trồng rau, cây ăn trái. Mùa nào thức nấy. Sản vật trong vườn - chuồng (không có ao thì phải) toát lên hơi hướng chuyên nghiệp của người làm vườn, một kỹ sư nông học và gì nữa, như một thứ chơi chơi của thứ tự túc tự cấp?

Trên tường phòng khách đôi vợ chồng trẻ, những tấm ảnh đen trắng giăng giăng. Thứ ảnh chụp vài chục năm trước đẹp và bền bởi kỹ thuật vỗ ngâm theo một quy trình ngặt nghèo chứ không dối ẩu. Khuôn hình đầy đặn của những bà những cô quý phái. Những ông với bộ râu xén tỉa kiểu cách… Như đang tố một thời đủ đầy sung mãn của một dòng tộc, một gia cảnh khác? Thì ra các quý ông quý bà tươi tắn trên tường kia bây giờ ngoài số đã mất, họ đang định cư ở nước ngoài, ở Hoa Kỳ.

Thi thoảng hay đều đặn cũng chưa kịp hỏi, hai vợ chồng nhà này nhận được ngoại tệ gửi về. Thấy khách loay hoay với cái computer đời cũ, nghe khoe mới sắm mà tôi toát mồ hôi vẫn không sao nối mạng được! Anh chồng cười ha ha cho biết mạng miếc ở đây phập phù lắm chỉ để gõ văn bản thôi! Ngó 2 vợ chồng ôm nhau ngẫu hứng một điệu nhảy lúc tiễn khách, dường như những tất tả khốn khó thời bao cấp bị chặn và chỉ lảng vảng tít xa ngoài đường kia?

Trên đường về lại rẽ qua một trại bò. Không phải quốc doanh mà tư nhân. Cũng có nghe chính sách mới thông thoáng của nhà nước khuyến khích tư nhân làm ăn. Đầu tư cỡ một trại bò gần 2 chục con bò sữa thế này phải là cỡ cũng có máu mặt? Thiên thời, địa lợi và nhân sắp hòa?

Hình như đang rậm rịch chính sách mới cởi mở giải phóng sức sản xuất? Địa lợi như cánh đồng cỏ tít tắp kế bên trang trại kia. Giống bò nghe nói cũng thứ thuần chủng. Có lẽ nhân hòa còn chi đó trục trặc bởi trong câu chuyện loáng thoáng đầu ra là sữa hẵng còn đang phập phù lúc bán được lúc phải lưu trong bồn. Mà điều hãi nhất là tình trạng điện phập phù. Mà mất điện thì sản phẩm chính của trang trại coi như đứt!

Tôi nối vào dòng du khách không phải đợi mua xì gà, thứ đặc sản của Cuba mà có lẽ nhiều người Hoa Kỳ vẫn hút. Nhưng bữa ấy ở một ngách Havana, tôi cũng như dân Châu Âu, sau một hồi xếp hàng được thỏa sức ngắm ngó các công đoạn làm xì gà Cuba danh tiếng.

Có 2 công đoạn máy và thủ công. Từng nghe thứ xì gà ngon nhất là được vê được lăn trên cặp giò non của các cô gái đồng trinh nhưng tận thấy nơi đây có lẽ thứ đó chỉ là huyền thoại để xì gà Cuba thêm vẻ bí ẩn? Chính sách cấm vận chỉ tăng thêm độ tò mò về sản phẩm về thương hiệu xì gà bởi người dân Hoa Kỳ đâu có được thỏa sức được tự do đến Cuba mặc dù chỉ cách đây vài phút đường không?

Mới đây đầu năm 2026, ghé qua Nhà máy thuốc lá Thanh Hóa thuộc ông lớn Vinataba. Nhà máy kinh doanh đa dạng sản phẩm trong đó có dây chuyền sản xuất xì gà do chuyên gia Cuba trực tiếp hướng dẫn. Tò mò gợi chuyện với một vị có nước da màu súc cù là. Ngài chuyên gia vồn vã cảm động cho tôi hay là ông ở xí nghiệp chế biến xì gà Havana mới được cử sang Việt Nam làm chuyên gia. Gần 2 năm nay, xì gà quấn điếu theo công nghệ Cuba thị trường Việt bán khá chạy.

Cuba trong con mắt “cậu bé vàng” Maradona

Lại cũng trong nhóm báo chí tháp tùng chuyến thăm của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng năm 2014. Được theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Cuba và Bộ trưởng Cao Đức Phát thăm cánh đồng mẫu canh tác giống lúa mới do chuyên gia nông nghiệp Việt Nam trực tiếp làm và trực tiếp hướng dẫn canh tác.

Đứng giữa những mênh mông giống lúa nặng bông trĩu hạt. Nghe thêm những báo cáo về triển vọng ba vụ lúa được mùa kế tiếp và diện tích lúa cao sản đang được nhân rộng thấy dấy lên cảm giác an lòng lẫn ấm lòng rằng chả mấy hồi mà người anh em Cuba sẽ hoàn toàn chủ động về an ninh lương thực!

Ngần ấy năm đã qua đi… Rồi đây, với độ lùi của thời gian chắc sẽ có những nhìn nhận tổng kết này khác. Nhưng hạt lúa, giống lúa Việt hình như hơi bị khó khăn khi được gieo trồng ở xứ Tây Bán Cầu này? Ở xứ mình còn bao trầy trật nữa là. Chợt nhớ ông Phó chủ tịch Quốc Hội Mai Thúc Lân từng có thơ “trêu” ông bạn Lê Huy Ngọ là thành viên Chính phủ, rằng:

Bộ trưởng Nông nghiệp Lê Huy Ngọ

Nét mặt lúc nào cũng nhăn nhó

Thuyết trình điểm nào nghe cũng thông

Sao nông nghiệp ta khó vẫn khó?

*******************

Truyền thông nước ngoài từng rộ lên những thông tin đại loại, khi bỏ cấm vận mỗi năm Cuba nhận được khoảng 17 tỷ USD từ nguồn vốn FDI nước ngoài... Đã từng ló dạng đã từng bất chợt những thời khắc hanh thông này khác. Nhưng hình như thời khắc khác với thời vận? Tôi nhớ thêm danh thủ Diego Maradona đã từng chịu ơn đất nước Cuba như thế nào! Vâng, nhất định có một phần sự thật một tỷ lệ vàng trong lời phát biểu của “cậu bé vàng” Diego Maradona!

“Không phải ai cũng có thể hạ gục một chế độ độc tài chỉ với 20 người đàn ông và 7 khẩu súng trường chống lại Đế chế Mỹ.

Không phải quốc gia nào cũng có thể loại trừ mù chữ chỉ trong thời gian một năm.

Không phải đất nước nào cũng giảm được tỷ lệ tử vong ở trẻ em từ 42% xuống còn gần 0%.

Không bất cứ ở đâu có hơn 130 nghìn bác sĩ, bảo đảm có 1 bác sĩ cho mỗi 130 người dân, với chỉ số bác sĩ trên đầu người cao nhất thế giới.

Không phải ở đâu cũng tạo ra được nền Y khoa lớn nhất thế giới, đào tạo 1.500 bác sĩ nước ngoài tốt nghiệp mỗi năm, với 25.000 bác sĩ tốt nghiệp từ 84 quốc gia.

Không phải quốc gia nào cũng làm được việc gửi hơn 30 nghìn bác sĩ đến để hợp tác với 68 nước trên thế giới, với gần 600.000 nhiệm vụ.

Không phải đất nước nào cũng có thể trở thành quốc gia Mỹ Latinh duy nhất không có suy dinh dưỡng ở trẻ em.

Không phải đất nước nào cũng có thể trở thành quốc gia Mỹ Latinh duy nhất không có vấn đề về ma túy.

Không phải quốc gia nào cũng đảm bảo được việc 100% dân chúng được đi học.

Không phải ở đâu cũng có thể lái xe vòng quanh đất nước mà không nhìn thấy một đứa trẻ nào phải ngủ ngoài đường.

Không phải ai cũng có thể làm, biến một đứa trẻ mồ côi đường phố, thành phi hành gia vũ trụ đầu tiên của Châu Mỹ Latinh.

Không phải đất nước nào cũng có thể trở thành quốc gia duy nhất trên thế giới đáp ứng được tiêu chuẩn của sự bền vững về sinh thái.

Không phải quốc gia nào cũng có tuổi thọ trung bình của dân số đạt đến 80 năm.

Không phải đất nước nào cũng có thể tạo ra được vắc-xin chống ung thư.

Không phải quốc gia nào cũng có thể trở thành quốc gia duy nhất xóa bỏ truyền nhiễm HIV từ mẹ sang con.

Không phải đất nước nào ở châu Mỹ Latinh cũng nhận được nhiều nhất huy chương Olympic.

Không phải ai cũng có thể sống sót sau hơn 600 cuộc tấn công mưu sát và 11 đời tổng thống Mỹ cố gắng lật đổ.

Không phải đất nước nào cũng có thể sống sót sau 50 năm đương đầu với phong tỏa và chiến tranh kinh tế.

Không phải ai cũng có thể sống đến tuổi 90, với quá nhiều sự nổi bật trong lịch sử thế giới.

Được yêu thích bởi hàng triệu người. Được nhiều người hiểu và bị nhiều người ghét. Điều không ai có thể làm được, là bỏ qua tất cả những thứ đó...”.

(Hết trích)

Những ngày này những thông tin u ám về đất nước Cuba đang loang khắp mặt báo? Nguy hay là cơ đây? Một thời khắc hay là một vận hội mới? Nhưng dẫu gì “đất có tuần, nhân có vận” nữa là một thời vận của một quốc gia? Cùng biến tắc thông như logic của Kinh Dịch?

Cứ luẩn quẩn như nào khi nhớ câu của ông cựu Tổng thống Hoa Kỳ Obama, tác giả, sứ giả của việc bình thường hóa và nới lỏng cấm vận. Nghe như nhắn nhủ một thông điệp. Thay đổi thì khó khăn - đặc biệt là khi chúng ta phải mang gánh nặng lịch sử trên vai. Đất nước đang trút gánh nặng này để đạt được một tương lai tốt đẹp hơn.

×