Chuyện phía sau "siêu" Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình: “Cần bổ sung quy định pháp lý về di dời di tích” (Bài 4)

Bàn về việc di dời các di tích để thực hiện dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, các đại biểu Quốc hội, chuyên gia văn hóa đều nhận định đây không chỉ là việc di chuyển một công trình kiến trúc thông thường. Di tích là không gian văn hóa đặc thù, nơi lưu giữ ký ức và bản sắc của cả một cộng đồng. Vì vậy, mọi quyết định liên quan cần được cân nhắc thận trọng, với tinh thần trân trọng và bảo vệ những giá trị vốn đã gắn bó lâu dài với đời sống người dân.

Chuyện phía sau "siêu" Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình: “Cần bảo tồn đầy đủ 4 lớp”

Trao đổi với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho hay, việc làm sao để di dời mà vẫn bảo tồn và phát huy được giá trị di tích là một câu hỏi rất khó và cũng là thực tế mà nhiều địa phương bắt đầu đối mặt khi quá trình phát triển hạ tầng ngày càng mạnh mẽ.

Với trường hợp Bắc Ninh – dự án Cảng hàng không Gia Bình vướng vào các đình làng cổ, ông Sơn cho rằng, có thể thấy rõ một khoảng trống pháp lý: Luật Di sản hiện hành chưa cho phép di dời di tích, thậm chí Chính phủ cũng không có thẩm quyền này. Vì vậy, địa phương buộc phải xin cơ chế đặc thù từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

“Tôi cho rằng đây là điều cần thiết trong tình thế cấp bách, nhưng về lâu dài chúng ta phải bổ sung quy định di dời di tích vào luật, với những tiêu chí rất chặt chẽ.

Trước hết, di dời phải được coi là giải pháp cuối cùng, chỉ đặt ra khi không còn phương án quy hoạch hay kỹ thuật nào khả thi hơn. Và quyết định di dời phải được tiến hành trên cơ sở thẩm định của Hội đồng Di sản quốc gia, có ý kiến cộng đồng, có giám sát khoa học độc lập. Chúng ta không được phép coi việc di dời di tích như di chuyển một công trình kiến trúc thông thường, vì đó là ký ức cộng đồng, là không gian văn hóa sống của người dân”, ông Sơn nhấn mạnh.

Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho rằng, nếu buộc phải di dời, thì vẫn có thể giữ được giá trị di tích nếu làm đúng cách. Quan trọng nhất là bảo tồn đầy đủ “4 lớp”: kiến trúc, hiện vật, không gian và đời sống tín ngưỡng. Từng cấu kiện phải được khảo sát, đánh số, tháo dỡ đúng kỹ thuật; sắc phong, đồ thờ phải được bảo quản đặc biệt; các nghi lễ rước thần và sinh hoạt cộng đồng phải được duy trì trọn vẹn ở nơi mới. Không gian tái định cư cũng phải “đủ chỗ” cho văn hóa – không thể đặt một ngôi đình cổ giữa khu đô thị hiện đại mà không tái tạo được cảnh quan và cấu trúc làng truyền thống.

“Ứng dụng số cũng rất quan trọng, quét 3D, dựng mô hình, tư liệu hóa toàn bộ di tích giúp lắp dựng chuẩn xác và tạo được kho dữ liệu để giáo dục, trưng bày, du lịch sau này. Minh bạch thông tin để cộng đồng giám sát cũng là yếu tố bắt buộc. Cuối cùng, mục tiêu của di dời không phải chỉ là “giữ lại” di tích, mà là giữ lại linh hồn di sản. Một di tích sau di dời phải tiếp tục sống, tiếp tục làm trung tâm văn hóa – tín ngưỡng – cộng đồng của nơi mới. Nếu làm được như vậy, chúng ta có thể vừa phát triển hạ tầng quốc gia, vừa gìn giữ được gốc rễ văn hóa – điều cốt lõi để đất nước phát triển bền vững và có bản sắc”, ông Sơn nói thêm.

“Nên đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm”

TS Trần Hữu Sơn (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian ứng dụng) nhấn mạnh rằng di tích là tài sản chung của cộng đồng, vì vậy việc bảo vệ và bàn giao di tích phải đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Khi là chủ sở hữu, người dân có quyền tham gia đóng góp ý kiến về địa điểm xây dựng tại nơi di dời mới, đồng thời có trách nhiệm bảo vệ và gìn giữ di tích ở không gian mới đó. Muốn bảo tồn hiệu quả, cần sự đồng thuận giữa cộng đồng, giới khoa học và chính quyền.

Ông khẳng định công tác bảo tồn di tích có những đặc thù cần đặc biệt lưu ý: “Phần hậu cung và hướng của đền, chùa – những yếu tố gắn chặt với tín ngưỡng và văn hóa bản địa rất quan trọng, cần tham khảo ý kiến của cộng đồng làng, xã. Các hiện vật, cấu kiện có thể do đội ngũ khoa học xử lý kỹ thuật, nhưng cộng đồng vẫn nên cùng lựa chọn và thống nhất phương án. Chính quyền địa phương có trách nhiệm hỗ trợ bảo quản và trông giữ di vật”.

Trong trường hợp một di tích không có cộng đồng cư dân trực tiếp gắn bó để đứng ra lo liệu, việc bàn giao cho Giáo hội Phật giáo (đối với các chùa) là cần thiết để đảm bảo quá trình bảo tồn được diễn ra một cách bài bản. Tuy nhiên, mọi bước thực hiện đều phải có sự phối hợp giữa cộng đồng, các nhà khoa học và chính quyền, có thể tổ chức hội thảo để lắng nghe đầy đủ các ý kiến chuyên môn và nguyện vọng của nhân dân. “Thực tế, đã có nơi do thiếu sự tham vấn của cộng đồng nên việc di dời và bảo tồn xảy ra sai lệch, để lại những hệ lụy đáng tiếc” – ông nhận định.

Chia sẻ với PV Dân Việt, TS Trần Hữu Sơn cũng nhìn nhận rằng việc giữ nguyên trạng tuyệt đối của các di tích sau khi di dời gần như là không thể: “Trước đây, một số di tích buộc phải di dời trong quá trình xây dựng thủy điện nhưng lúc đó điều kiện kinh phí còn hạn chế, dẫn đến việc bảo tồn không được trọn vẹn. Hiện nay, khi điều kiện tốt hơn, càng cần tôn trọng giá trị lịch sử của di tích và làm đúng ngay từ đầu”.

“Quy hoạch đồng bộ và phù hợp với phong tục, tập quán địa phương”

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ - nguyên giảng viên khoa Văn học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) chia sẻ với Dân Việt rằng, di tích bao gồm: đình, đền, chùa, nhà thờ… đóng vai trò hết sức quan trọng và luôn gắn với đời sống tinh thần của người dân. Đây không chỉ là cơ sở thờ tự mà còn là trung tâm của các hoạt động tín ngưỡng – tâm linh – tôn giáo, rộng hơn là hoạt động văn hóa cộng đồng. Vì thế, việc gìn giữ di tích cũng là gìn giữ hồn làng, ký ức với quê hương.

“Tôi cho rằng, việc di dời 25 di tích sang một địa điểm mới để lấy mặt bằng xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình là chủ trương lớn. Chắc chắn việc quy hoạch đã được các bên thực hiện dự án tính toán khoa học và đồng bộ. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng phải đạt được sự đồng thuận cao giữa nhà nước, người dân và các nhà khoa học bởi di sản – di tích là tài sản chung của quốc gia.

Theo kinh nghiệm của tôi, việc di dời di tích khá phức tạp, nhất là với những di tích có tuổi đời lâu năm, được dựng bằng cấu kiện gỗ và có kết cấu phức tạp. Cái này nhất thiết phải có sự tư vấn kỹ càng của các chuyên gia về bảo tồn di tích, di dời công trình di tích và phải được thực hiện bởi các đơn vị có kinh nghiệm.

Với công trình chủ yếu làm bằng gỗ thì chúng ta có thể đánh số thứ tự rồi tháo dỡ để di dời sau đó lắp ráp lại như ban đầu là cách làm khoa học nhất. Nhưng với những công trình xây dựng bằng bê tông thì chỉ có thể xây dựng mới chứ rất khó để di dời nguyên trạng. Việc di dời đến địa điểm mới, không đơn giản là xây lại một ngôi chùa, ngôi đình hay một nhà thờ xứ đạo mà là một không gian văn hóa - tâm linh mới.

Ở đó, mọi thứ phải được quy hoạch đồng bộ, hợp với văn hóa, phong tục, tập quán của địa phương. Làm sao để sau khi di dời, các di tích mới không chỉ được giữ được tối đa kết cấu mà còn trở thành điểm nhấn văn hóa trong vùng đô thị mới quanh sân bay”, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ bày tỏ.

Nhận định về vấn đề này, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng, việc di dời 25 di tích lần này có thể là tiền lệ, nhưng nếu làm tốt thì sẽ là mẫu mực cho các dự án hạ tầng gắn với vùng văn hóa truyền thống. Và ở bất kỳ nơi nào, người dân đồng ý di dời nhưng họ cũng mong muốn được nhìn thấy ngôi đình, ngôi chùa, nhà thờ xứ đạo của mình vẹn nguyên với dáng hình ban đầu. Bởi di tích không chỉ là thứ nhìn thấy được mà là thứ in sâu trong ký ức của nhiều thế hệ.

"Tôi thấy rằng, nếu đề xuất thay các hạng mục bê tông bằng gỗ chạm đục truyền thống khi phục dựng lại di tích (đặc biệt là chùa, đình, đền) sau khi chuyển đến địa điểm mới, đó là dịp tốt để khôi phục đúng tinh thần xưa. Điều quan trọng là làm sao để di tích ở địa điểm mới sẽ khang trang và đẹp đẽ hơn chỗ cũ nhưng vẫn giữ được nét linh thiêng vốn có", nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cho hay.

×