Chuyện phía sau "siêu" Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình: 25 di tích di dời có giá trị và được người dân gửi gắm những gì? (Bài 2)

Bắc Ninh - vùng đất Kinh Bắc từ lâu đã được xem là chiếc nôi văn hóa của người Việt. Trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, nơi đây lưu giữ một hệ thống di sản đặc sắc với những đình, chùa, làng nghề trăm tuổi và truyền thống nghệ thuật dân gian phong phú, đặc biệt là dân ca Quan họ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Không chỉ giàu trầm tích văn hóa, Bắc Ninh còn là vùng đất hun đúc nên nhiều nhân tài, gắn với các thăng trầm của lịch sử quốc gia. Mỗi di tích, mỗi nếp làng nơi đây đều mang dấu vết của một hành trình dựng nước và giữ nước, tạo nên giá trị văn hóa bền vững, góp phần làm nên bản sắc của quê hương Bắc Ninh trong dòng chảy văn hóa Việt.

Vừa qua, tại Kỳ họp Quốc hội thứ 10, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã trình bày Tờ trình về chủ trương đầu tư Dự án xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Theo đề xuất, dự án sân bay có quy mô gần 2.000ha, nằm trên địa bàn các xã Gia Bình, Nhân Thắng, Lương Tài và Lâm Thao. Đáng chú ý, trong phạm vi giải phóng mặt bằng của dự án hiện có khoảng 25 di tích dự kiến phải di dời, bao gồm 1 Di tích cấp Quốc gia, 12 Di tích cấp tỉnh và 12 Di tích nằm trong danh mục kiểm kê.

Cụ thể: Di tích cấp Quốc gia là đình Tĩnh Xá thuộc xã Lương Tài.

12 di tích được xếp hạng cấp tỉnh gồm: đình Tân Trăn, chùa Bảo Phúc, đình Đổng Lâm, đình Mỹ Thôn, đình Thủ Pháp, đình Thôn Bùi, chùa Thôn Bùi, đình Lạng Khê, đình Văn Trong, chùa Phú Dưới, đền Ngọc Xá, đình Đông Côi, đình Tam Sơn.

12 di tích thuộc danh mục kiểm kê: chùa thôn ngọc Cục, chùa Kim Lăng, nhà thờ công giáo thôn Bái Giang, nhà thờ giáo xứ Tử Nê, nhà thờ công giáo thôn Hương La, nhà thờ Ngọc Cục, chùa Văn Trong, chùa Phương Mới, chùa Hương Chi, chùa Văn Ngoài, chùa Tĩnh Xá, chùa Phương Xá.

Đình Tĩnh Xá, Đổng Lâm, chùa Bùi - nơi chứa đựng những giá trị bất biến của lịch sử

Trong số các di tích nằm trong phạm vi phải di dời để phục vụ dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, đình Tĩnh Xá được xem là một trong những địa danh nổi bật nhất bởi giá trị lịch sử, văn hóa và hệ thống tư liệu còn lưu giữ. Đình tọa lạc trên vùng đất văn hiến, nơi bảo tồn nhiều di vật cổ quý giá, phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng và di sản văn hóa của cộng đồng địa phương.

Đình Tĩnh Xá thờ Đức Thánh Ba – vị thành hoàng làng, theo sắc phong còn lưu lại, ông sinh ngày 15/8 tại Ngọc Xá, là con của Thánh mẫu Hoàng Thị Đỗ, đứng thứ ba trong bốn anh em trai. Khi trưởng thành, cả bốn người đều được triều đình trọng dụng, giao phó nhiệm vụ dẹp giặc ở Sơn Tây và Nam Định. Sau khi giặc yên, các ông trở về quê hương và được triều đình phong tặng, miễn tô thuế nhiều năm. Sau khi hóa, các ông được nhân dân phụng thờ, đời đời hương khói.

Trao đổi với Dân Việt, phía Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh nhận định rằng, giá trị của đình Tĩnh Xá trước hết được khẳng định qua hệ thống thần tích, sắc phong (15 đạo) – kho tư liệu chữ Hán phản ánh sâu sắc hình tượng Đức thành hoàng, biểu tượng của tinh thần yêu nước và ý chí chống ngoại xâm của dân tộc trong buổi đầu giành độc lập.

Đình mang đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn, quay hướng Nam, gồm: Đại đình, Hậu cung và Tam môn. Đại đình ba gian hai chái bằng gỗ lim; Tiền tế năm gian theo lối “bình đầu bít đốc”; Hậu cung ba gian nối liền và vuông góc với Đại đình, mái lợp ngói mũi hài.

Nơi đây hiện lưu giữ nhiều hiện vật, tài liệu quý như bản thần tích do Nguyễn Bính soạn năm 1572, Nguyễn Hiền sao lại năm 1740; 18 đạo sắc phong thời Lê – Nguyễn, hệ thống đồ thờ truyền thống như ngai, long đình, chấp kích, bát biểu, kiệu, mâm bồng, đài gỗ…

“Đây là di tích phản ánh sâu sắc nhất về đức thành hoàng làng, một biểu tượng cao đẹp về tinh thần yêu nước, ý chí chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta nói chung và nhân dân địa phương nói riêng trong thời kỳ đầu của cuộc đấu tranh giành động lập của dân tộc” –  phía Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh khẳng định.

Đình Tĩnh Xá được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia vào năm 2003 theo quyết định 15/2003/QĐ-BVHTT ban hành ngày 14/4/2003.

Một di tích khác cũng nằm trong diện phải di dời để xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình là đình Đổng Lâm, xã Gia Bình. Thôn Đổng Lâm có tên nôm là làng Lìm, một làng Việt cổ có lịch sử hình thành và phát triển từ lâu đời. Ở thế kỷ XVI, Đổng Lâm đã là một làng quê trù phú, văn hiến; là quê hương của Thám hoa Vũ Văn Khuê (1542 - 1609), còn gọi là Vũ Đăng Khuê.

Phía Bảo tàng Bắc Ninh cho biết, đình Đổng Lâm được xếp hạng Di tích cấp tỉnh theo quyết định 1545/QĐ- UBND ngày 8/12/2021. Đây là công trình văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân địa phương được khởi dựng từ lâu đời để thờ Thành hoàng làng, vị thần bản mệnh che chở cho dân làng.

Căn cứ vào các tư liệu Thần tích, Bản kê khai Thần tích và thần sắc cho biết: Đình làng Đổng Lâm thờ ba vị Thành hoàng làng là Uy Công (Đô Thiên Khuông Quốc đại vương); Minh Công (Đô Thiên Phụ Quốc đại vương); Hùng Công (Đô Thiên Vệ Quốc đại vương). Ba ngài sinh vào thời vua Hùng thứ 17 (vua Hùng Nghị Vương) tài giỏi hơn người, đã giúp vua Hùng Nghị vương trị giao long, giặc giã. Đình từng được ban 12 đạo sắc phong thuộc niên đại Cảnh Hưng nguyên niên, Cảnh Hưng 28, Cảnh Hưng 44 và Chiêu Thống nguyên niên. Các sắc phong hiện được lưu giữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm.

Theo các cụ cao niên trong làng, ngôi đình cổ Đổng Lâm đầu tiên được dựng ở vị trí ngôi đình hiện nay với quy mô khá to lớn, mặt bằng kiến trúc chữ Nhị, gồm: Đại đình 3 gian 2 chái bốn mái đao cong và Hậu cung 3 gian, bộ khung bằng gỗ lim chắc khỏe.

Đình được dựng trên thế đất “Kim quy ẩm thủy” (rùa vàng uống nước). Đến thời Nguyễn, đình Đổng Lâm được trùng tu tôn tạo. Năm 1945, đình làng Đổng Lâm được sử dụng làm trụ sở xã do ông Chánh Y làm chủ tịch lâm thời. Ngoài ra, đình làng là nơi tập luyện của đội dân quân tự vệ và tổ chức những hoạt động cộng đồng khác của xã, thôn.

Hiện nay, đình Đổng Lâm gồm các công trình kiến trúc: Đại đình và Hậu cung, không gian sân vườn, ao, cầu… Các công trình của di tích đều được làm bằng gỗ theo kiểu thức truyền thống hòa nhập với không gian cảnh quan xung quanh. Trong di tích còn bảo lưu được một số hiện vật cổ như sập thờ có niên đại thời Nguyễn, nội dung thần tích, sắc phong… phản ánh về lịch sử, văn hóa, xã hội của địa phương cũng như quá trình tồn tại của ngôi đình.

Bên cạnh đó, đình Đổng Lâm từ xưa đến nay luôn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng xã, nơi duy trì các phong tục tập quán tốt đẹp của địa phương. Những ngày lễ hội truyền thống đã thu hút đông đảo nhân dân hướng về cội nguồn, gắn kết cộng đồng làng xã, góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp cho thế hệ hôm nay và mai sau.

“Căn cứ vào lịch sử, hiện trạng và các giá trị của di tích; quy định về phân loại di tích tại Điều 11, Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21/9/2010 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa, chúng tôi xác định di tích đình Đổng Lâm, xã Quỳnh Phú, huyện Gia Bình thuộc loại hình Di tích lịch sử”, phía Bảo tàng Bắc Ninh chia sẻ.

Nằm ở xã Lương Tài, chùa Bùi cũng là một di tích đã được xếp hạng Di tích cấp tỉnh theo quyết định 327/QĐ- UBND ngày 30/03/2018. Chùa Bùi hay còn gọi là Cảm Ân Tự là một công trình tôn giáo có kiến trúc độc đáo.

Theo các cụ cao niên địa phương thì chùa Bùi vốn được nhân dân khởi dựng từ thời Lý, cách đây hơn 800 năm, trên một vị trí đẹp ở xóm Chùa (cách chùa hiện nay khoảng 300m về phía Tây của làng).

Cây hương Kính thiên đài trụ dựng vào năm 1708 ghi lại rằng: Sinh đồ Nguyễn Nho Sĩ, vợ Vũ Thị Xuân, con gái Nguyễn Thị Trương, nhà tại thôn Phí Xá có lòng kính tín, tôn sùng đạo phật, luôn tích thiện phát lòng tốt, đã hưng công tạo tác dựng cây hương đá đặt ở chùa Cảm Ân. Qua đó, có thể khẳng định, năm 1708, chùa Cảm Ân đã tồn tại và có thể được khởi dựng sớm hơn nữa.

Chùa xưa có quy mô bề thế, nằm trên thửa đất rộng 2 mẫu Bắc Bộ, gồm Tiền đường 7 gian, Thượng điện 3 gian, Tam quan - gác chuông 3 gian, Nhà tổ - nhà khách 5 gian, vườn tháp mộ... Trải thời gian, di tích luôn được nhân dân địa phương tu bổ và tôn tạo.

Hiện nay, chùa Bùi gồm các hạng mục công trình: Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ, nhà Mẫu, Tam quan và công trình phụ trợ, có nhà Mẫu. Các công trình kiến trúc của di tích được đặt trong không gian xanh mát của cây cối vừa tĩnh mịch, vừa linh thiêng.

Chùa Bùi là nơi thờ Phật, đồng thời cũng thờ Mẫu, thờ Tổ điều này thể hiện sự giao thoa và tiếp biến văn hóa trong suốt chiều dài lịch sử của di tích. 

25 di tích di dời có giá trị và được người dân gửi gắm những gì?

Trao đổi với Dân Việt, ông Lê Viết Nga - nguyên Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh cho biết, đa số các đình - chùa nằm trong diện di dời để xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đều nằm trên đất của các làng Việt cổ - nơi chứa đựng nhiều trầm tích văn hóa, lịch sử.

Các ngôi đình, chùa, nhà thờ ở đây đều là công trình văn hóa - tín ngưỡng, đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân. Đặc biệt nhất là đình Tĩnh Xá - ngôi đình có lịch sử hình thành lâu đời, chứa đựng nhiều giá trị nổi bật về kiến trúc và cổ vật. Đây đồng thời cũng là ngôi đình tọa lạc ở vùng đất khoa bảng có 5 vị tiến sĩ của đất Kinh Bắc.

“Với người dân ở Bắc Ninh nói riêng và nhiều nơi trên nước Việt nói chung, đình/chùa làng không chỉ là không gian văn hóa - lịch sử mà còn là nơi người dân gửi gắm niềm tin tâm linh. Vì thế mà trải qua nhiều biến thiên lịch sử, nhiều ngôi đình, chùa vẫn được người dân cố công gìn giữ và tôn tạo.

Nhiều công trình di tích là niềm tự hào mang tính thế hệ của người dân sinh ra và lớn lên ở đây. Đặc điểm chung của nhiều di tích nằm trong 25 di tích phải di dời để xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình lần này là đều có lịch sử lâu đời, nằm trên các làng Việt cổ, đều gắn với những thần phả - thần tích rất vẻ vang, có di tích còn lưu giữ được sắc phong và cổ vật thờ tự. Đó chính là những điều làm nên giá trị của các di tích này và buộc chúng ta phải có hướng di dời làm sao để không khiến cho di tích bị biến đổi quá lớn”, ông Lê Viết Nga chia sẻ.

Trao đổi với Dân Việt, PGS.TS Đặng Văn Bài (nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia) cũng cho rằng, các di tích ở các làng quê đều mang giá trị to lớn, gắn liền với khía cạnh văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng.

“Tín ngưỡng dân gian là hạt nhân của văn hóa dân gian và trong tín ngưỡng dân gian thì đình làng chính là “hạt nhân của hạt nhân”, gắn chặt với đời sống cư dân. Vì vậy, khi cộng đồng địa phương chấp nhận hy sinh quyền lợi nhỏ để phục vụ lợi ích lớn của Quốc gia, Nhà nước cần có sự hỗ trợ, bù đắp tương xứng và thỏa đáng, bảo đảm đời sống văn hóa – tín ngưỡng của người dân không bị đứt gãy sau khi di dời di tích.

Ngoài ra, việc bảo vệ cổ vật, hiện vật gắn với di tích như: tượng thờ, bài vị, ngai, hoành phi, câu đối, thần phả, sắc phong, bia đá, rường cột, vì kèo… là những thứ bao nhiêu năm người dân địa phương đã cố công gìn giữ như gìn giữ những thứ quý báu nhất của cộng đồng thì nay di dời cũng phải có phương án bảo tồn nguyên vẹn”, Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài bày tỏ.

Ông Trương Quang Hải - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Bắc Ninh cũng chia sẻ với Dân Việt rằng, với những người làm văn hóa, bất kỳ di tích hay công trình kiến trúc nào cũng đều chứa đựng những giá trị riêng. Càng là di tích có lịch sử hình thành lâu đời, có kiến trúc độc đáo, gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của người dân thì đều mang những giá trị to lớn. Từ nhiều năm nay, theo quy định của Luật Di sản, ngành văn hóa phải thường xuyên rà soát, kiểm kê hiện trạng di tích và có báo cáo cụ thể.

“Chúng tôi nhận định rằng, 25 công trình di tích nằm trong diện di dời để phục vụ dự án sân bay Gia Bình đều có những giá trị riêng đối với cộng đồng. Đặc biệt là Di tích đình Tĩnh Xá đã được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia. Chính vì lẽ đó mà chúng tôi đã đề xuất việc di dời di tích phải được thực hiện dựa trên đề án tu bổ, tôn tạo di tích và phải được di dời nguyên trạng. Toàn bộ cấu kiện, hiện vật sẽ được tháo dỡ, đánh số, chuyển sang vị trí mới và lắp dựng đúng quy mô, đúng kích thước như tại vị trí cũ, bảo đảm sự gắn kết với cộng đồng dân cư – yếu tố vốn là linh hồn của mỗi đình, chùa.

Dự án tu bổ phải do các đơn vị có chuyên môn, kinh nghiệm thực hiện, nhằm bảo đảm giá trị truyền thống của di tích. Với những hạng mục đã từng được phục dựng bằng bê tông, ngành chuyên môn khuyến nghị khi di dời nên thay thế bằng cấu kiện gỗ để khôi phục yếu tố kiến trúc truyền thống” – ông Trương Quang Hải chia sẻ thêm với Dân Việt.

>> Chuyện phía sau “siêu” Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình: Làm thế nào để di dời mà di tích không biến mất? (Bài 3)

×