Cỏ Phương Chi: Muốn hái được phải nhuộm máu ngựa, Từ Hi Thái hậu coi là đại bổ

Cỏ Phương Chi “thần thánh” làm nên món cực bổ thấm đẫm máu ngựa

Trong lịch sử ẩm thực Trung Hoa, không ít truyền thuyết và giai thoại xoay quanh những món ăn được xem là “bất tử” – không chỉ thỏa mãn vị giác mà còn mang năng lực chữa lành bệnh tật. Trong số đó, Phương Chi thảo (hay còn gọi là cỏ Phương Chi) được ghi lại như một thứ dược thảo kỳ bí, xuất hiện cả trong dã sử cung đình và những giai thoại xoay quanh triều Thanh, đặc biệt là trong bữa tiệc Xuân năm Giáp Tuất (1874) do Từ Hi Thái hậu tổ chức. Từ một loài cỏ hiếm mọc trên đỉnh Thái Hàng Sơn, Phương Chi thảo trở thành tâm điểm của sự hiếu kỳ, vừa mang ý nghĩa dược liệu, vừa gắn với quyền lực và sự xa hoa của hoàng cung nhà Thanh.

Bữa tiệc Xuân Giáp Tuất năm 1874 vốn nổi tiếng trong lịch sử như một đại yến xa hoa bậc nhất, được Từ Hi Thái hậu tổ chức để phô trương sức mạnh của triều đình trước sứ thần phương Tây. Đại tiệc này kéo dài suốt 7 ngày 7 đêm, có đến 1.750 người phục dịch, tốn kém tới 374 nghìn lượng vàng – một con số khổng lồ cho thấy sự phô trương quyền lực và sự lộng lẫy bậc nhất thời bấy giờ. Thực đơn gồm 140 món ăn, do các đầu bếp tinh hoa khắp các tỉnh thành tuyển chọn và cùng nhau soạn thảo suốt 11 tháng trời. Trong đó, có bảy món được xem là “thần thực”, vừa lạ lùng vừa bổ dưỡng đến mức thực khách ăn xong không hề cảm thấy nặng bụng mà trái lại tinh thần sảng khoái, sinh lực dồi dào. Cỏ Phương Chi chính là một trong số bảy món ăn quý hiếm đó.

Truyền thuyết về cỏ Phương Chi có từ trước triều Thanh, gắn liền với hoàng đế Khang Hi. Vốn nổi tiếng là bậc quân vương có sức khỏe sung mãn, lại nhiều năm chìm đắm trong chốn hậu cung với hàng trăm phi tần, Khang Hi về già mắc phải chứng khô hao trong lục phủ ngũ tạng. Các ngự y dù tinh thông y lý đến đâu cũng đành bó tay. Trong lúc tuyệt vọng, triều đình ra lệnh tìm kiếm khắp thiên hạ những phương thuốc quý có thể giúp hoàng đế hồi phục.

Một dị nhân khi đó đã dâng lên Khang Hi một bó cỏ kỳ lạ, rễ xanh, lá dài như lá hẹ nhưng ngọn lại mang màu trắng ngà xen lẫn đỏ tía. Ông cho biết đây chính là cỏ Phương Chi – loài cỏ mọc duy nhất trên một phiến đá cao chót vót ở dãy Thái Hàng Sơn, luôn hướng về phía mặt trời. Loài cỏ này chỉ xuất hiện vào năm nhuận, đúng dịp Trung thu, tồn tại khoảng 30 đến 45 ngày, sau khi gió bấc ùa về thì ngay lập tức khô héo. Việc thu hái cỏ Phương Chi cũng đầy bí ẩn: người hái phải dắt theo ngựa bạch lên núi, cho ngựa ăn cỏ, rồi lập tức giết ngựa, lấy bao tử đem về phơi khô cùng cỏ. Phương pháp kỳ dị này được tin rằng giúp phát huy tối đa công năng của dược thảo.

Theo y thư cổ truyền, cỏ Phương Chi khi chế biến thành món ăn sẽ mang đến sự điều hòa âm dương trong cơ thể, thanh lọc nhiệt độc, khiến khí huyết lưu thông, tạng phủ thư thái. Đặc biệt, các ghi chép cho rằng loài cỏ này có thể chữa các chứng trầm kha hiểm nghèo, từ lao phổi, tê liệt cho đến những chứng suy kiệt mà y học bấy giờ chưa có cách chữa trị. Vua Khang Hi sau khi dùng cỏ Phương Chi quả thực thấy cơ thể nhẹ nhõm, tinh thần sảng khoái, từ đó truyền tụng trong hoàng cung rằng đây là dược thảo quý có thể “cải lão hoàn đồng”.

Chính nhờ danh tiếng ấy, gần hai thế kỷ sau, Từ Hi Thái hậu đã cho đưa cỏ Phương Chi vào thực đơn trong đại yến Giáp Tuất năm 1874. Trong bảy món “thần thực”, món ăn chế biến từ loài cỏ này được phục vụ vào một trong những ngày chính tiệc. Theo ghi chép, cỏ Phương Chi được nấu cùng Long Tu (râu rồng – một loại tảo biển quý hiếm), tạo nên món ăn thanh nhã, màu sắc tươi sáng. Thực khách sau khi thưởng thức đều cảm thấy cơ thể nhẹ nhõm, tinh thần phấn chấn, cả tháng sau không khát nước, cũng không biết mệt mỏi. Đây chính là hiệu quả kỳ lạ khiến món ăn trở thành huyền thoại trong lịch sử ẩm thực cung đình.

Ngoài yếu tố dược tính, việc đưa cỏ Phương Chi vào thực đơn còn mang hàm ý chính trị. Trước mặt sứ thần phương Tây, Từ Hi Thái hậu muốn phô trương rằng triều đình Thanh không chỉ giàu sang phú quý mà còn sở hữu những bí quyết trường sinh, những dược thảo kỳ diệu mà phương Tây không thể sánh kịp. Trong bối cảnh thế kỷ XIX, khi Trung Hoa chịu nhiều sức ép từ các cường quốc, đại tiệc xa hoa cùng những món ăn huyền thoại như cỏ Phương Chi được xem là cách “giữ thể diện” của triều đình trước mắt quốc tế.

Dĩ nhiên, những câu chuyện xoay quanh cỏ Phương Chi ngày nay phần lớn được nhìn nhận như giai thoại, pha trộn giữa thực và huyền. Khoa học hiện đại chưa từng ghi nhận loài cỏ nào mang đầy đủ những đặc điểm kỳ lạ như miêu tả, lại càng không có phương pháp chế biến nào kỳ dị đến mức giết ngựa lấy bao tử để làm thuốc. Tuy vậy, trong tâm thức của người đời, cỏ Phương Chi vẫn tồn tại như biểu tượng của một giai đoạn lịch sử nơi sự xa hoa cung đình hòa quyện với niềm tin vào thần dược, nơi ẩm thực không chỉ để ăn mà còn để phô trương, để khẳng định uy thế.

Nhìn lại, có thể nói cỏ Phương Chi đã vượt xa khỏi phạm vi một món ăn. Nó là kết tinh của dược tính, tín ngưỡng, quyền lực và cả chính trị. Dù có thật hay không, nó đã đi vào ký ức lịch sử như một huyền thoại ẩm thực, được kể lại từ thời Khang Hi cho đến Từ Hi Thái hậu, gắn liền với những bữa tiệc xa hoa và những câu chuyện nửa hư nửa thực. Và chính nhờ những huyền thoại như thế, văn hóa ẩm thực Trung Hoa thêm phần phong phú, không chỉ ở vị giác mà còn ở sức gợi mở trí tưởng tượng của muôn đời sau.

×