Cuba trồng lúa, chuyên gia Việt và những mùa lúa Cuba, từ cánh đồng lúa chín vàng dệt tình hữu nghị

Hành trình của các chuyên gia Việt Nam tại Cuba không chỉ mang lại những cánh đồng lúa trĩu hạt, mà còn góp phần viết tiếp câu chuyện hữu nghị giữa hai dân tộc.

Giữa cánh đồng lúa Cuba chín vàng trải dài bạt ngàn ở tỉnh Sancti Spíritus, Thạc sỹ Trần Thị Thắm, chuyên gia nông nghiệp Việt Nam không giấu nổi xúc động khi nhìn những bông lúa trĩu hạt, thành quả sau nhiều tháng cùng nông dân Cuba vượt qua muôn vàn khó khăn.

Chị chia sẻ: “Khi thấy những cánh đồng lúa Cuba chín vàng nặng bông, đẹp như tranh vẽ với năng suất vượt trội so với các mùa vụ trước, tôi biết mình đã làm được điều thực sự ý nghĩa.”

Tham gia Dự án Hợp tác Việt Nam-Cuba Phát triển Sản xuất Lúa gạo vào năm cuối cùng của pha 5, Thạc sỹ Thắm được giao nhiệm vụ nặng nề.

Nhiệm vụ đó bao gồm tư vấn và hướng dẫn cán bộ nghiên cứu, cán bộ khuyến nông Cuba tổ chức các hoạt động nghiên cứu chọn tạo giống cây trồng (trong đó có lúa giống Cuba), sản xuất và phục tráng giống lúa, tổ chức thí nghiệm hoàn thiện quy trình canh tác lúa, biên soạn tài liệu và trực tiếp giảng dạy, xây dựng các mô hình trồng lúa ở Cuba.

“Bản thân đã xác định rõ mình cần phải làm gì để hoàn thành tốt nhiệm vụ với tâm thế sục sôi ý chí quyết tâm,” chị tâm sự.

Khởi đầu từ trái tim người làm khoa học

“Tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ đặt chân đến Cuba, dù đất nước này đã in sâu trong tâm trí từ nhỏ qua những câu văn, vần thơ. Khi biết người anh em nơi xa xôi ấy đang gặp muôn vàn khó khăn, đặc biệt là thiếu lương thực trầm trọng, với 15 năm công tác tại Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ, tôi mong muốn được góp sức mình giúp bạn thay đổi tập quán canh tác,” Thạc sỹ Thắm chia sẻ về lý do đến Cuba.

Những ngày đầu bỡ ngỡ

Tháng 11/2024, đoàn 15 chuyên gia nông nghiệp Việt Nam đặt chân đến La Habana sau 30 giờ bay.

“Ra khỏi máy bay, khung cảnh sân bay hiện ra tối mờ mịt do mất điện, thủ tục nhập cảnh thực hiện dưới ánh đèn pin, đèn tích điện không mấy sáng, ngay lập tức tôi nhận thức được rằng bạn đang rất rất khó khăn,” Thạc sỹ Thắm nhớ lại.

Nhưng những khó khăn vật chất không lấn át được tình người. “Chúng tôi được Ban quản lý Dự án phía Cuba đón tiếp bằng những cái ôm hôn nồng ấm, nụ cười trìu mến. Mới gặp mà như thân quen tự thuở nào. Trong lúc bản thân còn đầy bỡ ngỡ, những hành động thân thiện ấy là hành trang, là động lực để tôi có thêm sức mạnh hoàn thành tốt nhiệm vụ.”

“Đất mến người” và cuộc chiến thay đổi tập quán canh tác lúa ở Cuba

Khi được phân công về điểm vùng Sancti Spiritus phụ trách 3 tỉnh miền Trung Cuba, Thạc sỹ Thắm mới thực sự thấm thía những khó khăn của ngành nông nghiệp tại đảo quốc Caribe này.

Cuba trồng lúa, chuyên gia nông nghiệp Việt Nam-Trần Thị Thắm hạnh phúc bên cánh đồng lúa Việt Nam (gieo cấy giống lúa Việt Nam trên đồng đất Cuba) trên đất bạn Cuba. (Ảnh: Mai Phương/TTXVN).

“Những cánh đồng lúa Cuba rộng lớn, bằng phẳng bị bỏ hoang do thiếu xăng dầu, thiếu vật tư, thiếu điện để bơm nước. Những cánh rừng Marabu xâm thực đất đai, gai đâm chảy máu chân người. Tình trạng mất điện luân phiên kéo dài 15-20 tiếng/ngày.

Những ruộng lúa được gieo dày đặc, trổ bông lác đác xen lẫn cỏ dại um tùm. Những ruộng lúa chín khô chưa được thu hoạch do thiếu xăng dầu để chạy máy…”chị kể lại.

Khí hậu Cuba khá dễ chịu, trong lành, nắng vàng rực rỡ nhưng không quá gay gắt. Mùa đông tại Cuba không mấy lạnh.

Tuy nhiên là một quốc đảo nên trong những cơn gió thổi qua, chị Thắm cảm nhận được vị mặn của muối và làn da khô ráp do gió biển. “

Đất đai ở Cuba khá màu mỡ, thuận lợi cho các cây trồng nông nghiệp sinh trưởng và phát triển, nhưng nếu gặp trận mưa thì bết dính vào giày dép, bánh xe không thể di chuyển, chúng tôi thường vẫn đùa nhau rằng 'đất mến người'.”

Vấn đề cốt lõi nằm ở tập quán canh tác lạc hậu. Anh Nguyễn Chí Vượng, Trưởng nhóm chuyên gia Việt Nam tại điểm vùng Sancti Spiritus, giải thích: “Tập quán canh tác cũ trong sản xuất lúa của người Cuba là gieo hạt lúa giống khô trên ruộng ngập nước dẫn đến tỷ lệ nảy mầm kém, lượng giống sử dụng lên đến 171 kg/ha, gây lãng phí lớn.”

Đất trồng lúa ở Cuba là đất thịt nhẹ, không có tầng đế cày, thoát nước tốt nên dinh dưỡng dễ bị rửa trôi.

Những cánh đồng trồng lúa ở Cuba được quy hoạch tập trung với thửa ruộng lớn hàng chục, thậm chí hàng trăm hecta, nước tưới tràn chảy từ ruộng này sang ruộng khác gây xói mòn, rửa trôi phân bón. Bờ ruộng không cố định, mỗi vụ phải đắp lại rất tốn công.

Trước thực tế đó, các chuyên gia Việt Nam đã kiên trì áp dụng nhiều biện pháp cải tiến. Thạc sỹ Thắm chia sẻ: “Chúng tôi tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân Cuba thay đổi thói quen, thực hiện ngâm ủ hạt giống, thúc mầm, gieo hạt đã nảy mầm trên ruộng đủ ẩm với lượng lúa giống giảm còn 100-120 kg/ha.”

Các chuyên gia trực tiếp hướng dẫn từ khâu lọc bỏ lép lửng đến kiểm tra tỷ lệ nảy mầm, đánh giá chất lượng hạt giống.

Anh Vượng bổ sung: “Chúng tôi hướng dẫn chia nhỏ thửa ruộng, đắp bờ cố định theo độ cao thấp để giữ nước. Về khâu làm đất, thiết kế bổ sung thanh gạt để san phẳng mặt ruộng trước khi gieo cấy.”

Chuyên gia nông nghiệp Việt Nam-Nguyễn Chí Vượng (người mặc đồ rằn ri) kiểm tra chất lượng hạt lúa giống trong hành trình giúp Cuba trồng lúa. (Ảnh: Mai Phương/TTXVN).

Tuy nhiên, công việc không phải lúc nào cũng suôn sẻ. ThS. Thắm nhớ lại một kỷ niệm khó quên: “Có lần hạt giống đã nứt nanh, đủ tiêu chuẩn để gieo thẳng bằng máy bay, nhưng thiếu xăng dầu nên máy bay không thể bay.

Chúng tôi phải huy động công nhân, nông dân gieo vãi bằng tay, tốn rất nhiều công sức.” Đây là bài học kinh nghiệm sâu sắc về sự linh hoạt trong điều kiện thực tế tại Cuba.

Bước ngoặt từ những cánh đồng lúa Cuba “kiểu Việt Nam”

Khó khăn lớn nhất chính là thay đổi tư duy của người dân địa phương. Anh Vượng phân tích: “Thành phần kinh tế tồn tại dưới hình thức tập thể, các nông trường quốc doanh, chế độ bao cấp đã tạo nên ý thức làm việc thiếu tính chủ động, thiếu tự giác.”

Thạc sỹ Thắm đồng tình: “Trở ngại lớn nhất là ý thức làm việc thụ động, trì trệ của công nhân các nông trường, tư tưởng bảo thủ, không chịu thay đổi, sợ vất vả đã ăn sâu vào tiềm thức.”

Không nản lòng, các chuyên gia Việt Nam áp dụng phương pháp “cầm tay chỉ việc.” Thạc sỹ Thắm tâm sự: “Chuyên gia là người trực tiếp thực hiện các mô hình, bám sát thực địa chỉ đạo kỹ thuật, cùng ăn, cùng ở và cùng làm với công nhân, nông dân.”

Anh Vượng kể lại: “Các chuyên gia trực tiếp lái máy thực hiện khâu làm đất, chế tạo bổ sung thêm thanh gạt. Bằng thực tiễn, chúng tôi đã chứng minh cho bạn thấy hiệu quả của kỹ thuật mới.”

Thành công từ sự kiên trì

Thành quả đến sau 5 tháng miệt mài. Thạc sỹ Thắm xúc động kể lại: “Những mô hình lúa được canh tác theo kỹ thuật tiên tiến của Việt Nam dần hình thành, sinh trưởng và phát triển tốt. Nụ cười hé nở khi từng ngày được chứng kiến những thửa lúa xanh tốt tươi. Và niềm vui vỡ òa khi thu hoạch với năng suất cao vượt trội.”

Anh Vượng tự hào chia sẻ: “Chúng tôi hướng dẫn họ đắp bờ thẳng cố định, bổ sung thanh gạt để san phẳng mặt ruộng. Ban đầu họ nghi ngờ, nhưng khi thấy hiệu quả, nhiều nông trường đã tự nguyện áp dụng. Năm 2020, hàng loạt máy làm đất được thiết kế bổ sung thanh gạt.

Các thửa ruộng được đắp bờ cố định theo độ cao, thấp khác nhau để giữ nước. Và những cái tên của các chuyên gia Việt Nam cũng được nhắc đến một cách thân thương ở các vụ mùa bội thu.”

Tình cảm không biên giới

Dù khác biệt ngôn ngữ, tình cảm giữa các chuyên gia Việt Nam và đồng nghiệp Cuba ngày càng gắn bó.

Anh Vượng tâm sự: “Khác biệt ngôn ngữ không phải rào cản, chúng tôi có phiên dịch, hơn nữa có thể dùng những động tác diễn tả, những tiếng nói lóng, những nụ cười để hiểu nhau mà anh em vẫn đùa là "ngôn ngữ hình thể."

Thạc sỹ Thắm cảm nhận: “Con người Cuba rất thân thiện, hòa đồng, gần gũi. Đặc biệt khi biết chúng tôi là người Việt Nam, tình cảm ấy càng được nhân lên. Mới gặp mà như thân quen từ thuở nào. Những ngày trồng lúa ở Cuba, tôi cảm nhận sâu sắc tình cảm chân thành của người dân nơi đây. Họ dành cho chúng tôi sự tin tưởng và quý mến đặc biệt.”

Bài viết này có thể kết thúc bằng con số ấn tượng về năng suất lúa, nhưng có lẽ, hình ảnh đọng lại là những cái bắt tay siết chặt giữa nông dân Cuba và chuyên gia Việt Nam giữa cánh đồng vàng rực.

Như lời anh Phạm Văn Thuận, trưởng đoàn chuyên gia lúa gạo Việt Nam: “Chúng tôi mang sang Cuba không chỉ hạt giống, mà cả trái tim. Thành công lớn nhất là thấy họ tự tin áp dụng kỹ thuật mới, để một ngày không xa, Cuba sẽ tự chủ được lương thực.”

Hành trình của các chuyên gia Việt Nam tại Cuba không chỉ mang lại những cánh đồng lúa trĩu hạt, mà còn góp phần viết tiếp câu chuyện hữu nghị giữa hai dân tộc, đồng thời khẳng định vị thế của nông nghiệp Việt Nam trong việc hỗ trợ các nước bạn phát triển sản xuất lương thực.

×