Đất nước đứng lên, nhân dân ta thật anh hùng– 10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng (Bài cuối)

LTS: Sáng 2/9, khi hàng vạn bước chân đang đều nhịp diễu binh, diễu hành qua Quảng trường Ba Đình lịch sử và các tuyến phố của Hà Nội, Báo Dân Việt xin khép lại loạt bài “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng” bằng một tác phẩm đã trở thành biểu tượng: Tiểu thuyết "Đất nước đứng lên" (1955).

Với “Giải Nhất giải thưởng Văn học Hội Văn nghệ Việt Nam, 1954 – 1955”, tiểu thuyết này được Nhà xuất bản Văn học Hà Nội từng giới thiệu là: “Một trong những bông hoa tươi thắm nhất của nền văn học chúng ta sau hòa bình lập lại. Đây là một thiên anh hùng ca, ca ngợi cuộc chiến đấu anh dũng của đồng bào Thượng vùng Tây Nguyên - xứ sở của chim đrao chim ling, của đờn tơ-rưng, đờn gông…, trong đó nổi bật lên hình ảnh thắm thiết của người con ưu tú của dân tộc Ba Na: Anh hùng Núp”.

Khi trả lời phỏng vấn của Tổ Văn học hiện đại, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (ngày 9/11/1960) về quá trình sáng tác “Đất nước đứng lên”, nhà văn Nguyên Ngọc từng bộc bạch: “Tháng 8/1955, tôi được triệu tập đến trại sáng tác về Anh hùng quân đội, ở đây tôi được phân công viết về đồng chí Núp.

Tôi viết “Đất nước đứng lên” trong dịp ấy, trong sách đó, tôi gửi tất cả những mong ước ca ngợi những người anh hùng Tây Nguyên mà từ trước đến nay tôi chưa thực hiện được qua mấy lần thất bại. Đồng chí Núp và những nhân vật trong truyện là hình ảnh cô đọng của những người Tây Nguyên mà tôi ấp ủ từ lâu”.

Sau 70 năm “Đất nước đứng lên” ra đời, tiểu thuyết này vẫn được nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đánh giá “là một trong những tác phẩm hiếm hoi về anh hùng "người thật việc thật" nhưng lại vượt qua khuôn mẫu thông thường”.

Trò chuyện với PV Dân Việt, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên lý giải: “Sau cuộc kháng chiến chống Pháp, mỗi anh hùng đều có bảng thành tích và các nhà văn được phân công viết về một nhân vật anh hùng. Ví dụ, nhà văn Nguyễn Khải viết về nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi, còn Nguyên Ngọc viết về chiến sĩ Đinh Núp…

Tuy nhiên, khác với những cuốn sách cùng thời, nhà văn Nguyên Ngọc không chỉ dừng lại ở câu chuyện về anh hùng Núp, mà còn muốn qua nhân vật này để nói lên sức sống của con người và vùng đất Tây Nguyên đã tạo nên con người như thế. Ngay từ đầu đề tác phẩm đã có ý nghĩa: “Đất nước đứng lên”.

Khi giặc ngoại xâm đến, Núp là người con của dân tộc Ba Na ở Tây Nguyên, biết tổ chức đồng bào mình chống giặc. Nhưng tác phẩm phản ánh không chỉ có vậy, mà còn cho thấy cả rừng núi và vùng đất Tây Nguyên cùng với đất nước Việt Nam chống giặc”.

Dù sự kiện qua đi, những cuốn sách viết về các anh hùng khác người ta lãng quên, nhưng “Đất nước đứng lên” sống mãi trong lòng độc giả. Cách viết, văn phong của Nguyên Ngọc đã dựng lên câu chuyện rất cảm động, chân thực. Đó là thành công của nhà văn này và của văn học cách mạng. 

Cho đến nay, liệu những giá trị của tiểu thuyết "Đất nước đứng lên" có còn ý nghĩa với thế hệ trẻ đang kiến tạo khi đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới? Để tìm lời giải đáp, PV Dân Việt đã có cuộc trò chuyện cùng Tiến sĩ Văn học Đỗ Thị Thu Thủy – Trưởng khoa Viết văn, Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.

Điều gì đã làm nên sức sống bền bỉ của tiểu thuyết "Đất nước đứng lên" qua nhiều thế hệ độc giả? Theo Tiến sĩ Đỗ Thị Thu Thủy, tác phẩm này có còn sức lay động mạnh mẽ với thế hệ trẻ trong bối cảnh đất nước hiện nay không?

- Như nhiều sáng tác ra đời trong giai đoạn kháng chiến, “Đất nước đứng lên” là bản anh hùng ca về lòng yêu nước và ý chí quật cường của người dân Tây Nguyên nói riêng, của nhân dân Việt Nam nói chung trước kẻ thù để giữ làng, giữ đất, để bảo vệ độc lập tự do cho dân tộc. Đó cũng là một “truyền thống quý báu của dân tộc ta” như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định.

Vì lẽ đó, những sáng tác như “Đất nước đứng lên” luôn có khả năng chạm vào vùng cảm xúc máu thịt, thiêng liêng nhất của mỗi chúng ta, từ đó có sức lan tỏa mạnh mẽ tới độc giả nhiều thế hệ.

Tác phẩm cũng hấp dẫn độc giả hiện đại, trong đó có độc giả trẻ nhờ sự giàu có và chiều sâu của tri thức văn hóa bản địa – văn hóa Tây Nguyên qua bức tranh thiên nhiên, cuộc sống, phong tục, tâm hồn, tình cảm con người được tác giả tái hiện một cách sống động, chân thực, đầy ắp hơi thở cuộc sống.

Đâu là bí quyết giúp nhà văn Nguyên Ngọc biến anh hùng Núp từ một chiến sĩ "người thật việc thật" thành một hình tượng văn học sống động, trở thành biểu tượng của tinh thần quật cường dân tộc? Những phẩm chất ấy được thế hệ hôm nay kế thừa như thế nào để xây dựng một đất nước vươn mình bước vào kỷ nguyên mới, thưa bà?

- Nhà văn Nguyên Ngọc từng chia sẻ: “Sở dĩ tôi có thể viết được về Núp, hình dung được tâm trạng, hành động của Núp là nhờ có thời gian dài tôi sống và gắn bó với Tây Nguyên”. Trước hết, có thể nói, Tây Nguyên như là quê hương thứ hai của nhà văn Nguyên Ngọc, bởi hầu như suốt thời trai trẻ cũng như mãi tận sau này, ông đã cùng sống, chiến đấu, chia sẻ cả cay đắng lẫn ngọt bùi với những người dân mà ông luôn coi như “anh em ruột thịt” trên mảnh đất này. Ông viết về Tây Nguyên, về những con người rất đỗi mộc mạc, chân chất nhưng cũng rất phi thường nơi đây bằng tình yêu nồng nhiệt, sự gắn bó sâu nặng, cùng niềm tin yêu với Đảng, với cách mạng, niềm lạc quan vào tương lai tất thắng của cuộc kháng chiến.

Với tinh thần và cảm thức ấy, nhà văn đã chọn anh hùng Núp, một nguyên mẫu có thực ngoài đời để xây dựng thành biểu tượng nghệ thuật gửi gắm thông điệp về tình yêu đất nước, tinh thần bất khuất trước kẻ thù và niềm tin với Đảng, Bác Hồ kính yêu của nhân dân các dân tộc Tây Nguyên trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp đầy “gian lao và anh dũng” đương thời.

Thứ hai, nói về nghệ thuật kể chuyện và xây dựng hình tượng nhân vật của Nguyên Ngọc trong tiểu thuyết này, nhà văn Trung Trung Đỉnh cho rằng: “So với nhiều truyện, ký, tiểu thuyết viết về anh hùng chiến sĩ thi đua, với những tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước, tinh thần quả cảm của “người thật, việc thật”, “Đất nước đứng lên” đã nhanh chóng “tách đàn” vượt lên và ào vào đời sống một cách hồn nhiên nhờ sức mạnh của cảm hứng sáng tạo, một bút pháp trữ tình, lãng mạn, hào hùng, vượt lên trên tất cả những cái có thực và cả những cái không có thực để dựng nên một hình tượng “thực hơn thực mà lại rất thực”. Tác phẩm đã phá vỡ lối viết vừa công thức vừa khô cứng theo kiểu nêu gương “người tốt việc tốt”, chinh phục độc giả bằng xúc cảm mãnh liệt và văn phong vừa hào hùng vừa lãng mạn, giàu chất thơ, chất sống, khiến anh hùng Núp trở thành nhân vật sinh động, mới mẻ, gần gũi.

Vì vậy mỗi khi đọc lại tác phẩm này, độc giả hôm nay có thể “soi” mình vào đó, thấy được sự cộng hưởng của tinh thần dân tộc và cảm xúc lớn lao về nhân dân, đất nước, cũng tức là có thể cảm nhận ý nghĩa của thông điệp mà nhà văn Nguyên Ngọc muốn gửi gắm, trao truyền về tình yêu và trách nhiệm với Tổ quốc, nhân dân trong mọi giai đoạn cách mạng của dân tộc.

Đinh Núp (1914-1999) là người dân tộc Ba Na, sinh tại làng Stơr, xã Tơ Tung, huyện K'Bang, tỉnh Gia Lai. Ông đã lãnh đạo đồng bào dân tộc Ba Na và Ê Đê chống lại thực dân Pháp, được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân năm 1955 và thường được gọi là anh hùng Núp.
Sau hiệp định Genève 1954, anh hùng Đinh Núp cùng đơn vị tập kết ra miền Bắc một thời gian rồi trở về tham gia đánh Mỹ ở Tây Nguyên. Năm 1964, ông tới thăm Cuba theo lời mời của Chủ tịch Fidel Castro.
Sau khi đất nước thống nhất, anh hùng Đinh Núp giữ chức Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc tỉnh Gia Lai - Kon Tum, làm đại biểu Quốc hội.

Ngoài hình tượng anh hùng Núp, bà ấn tượng với những giá trị nhân văn nào khác mà tiểu thuyết mang lại? Theo bà, tác phẩm đã thể hiện những phẩm chất gì của con người Tây Nguyên và dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến?

- Đọc những sáng tác của nhà văn Nguyên Ngọc viết về Tây Nguyên trong giai đoạn kháng chiến như “Đất nước đứng lên”, “Rừng xà nu”, có thể thấy ông viết về Tây Nguyên không chỉ bằng tâm thế của một nhà văn - chiến sĩ mà còn bằng cái nhìn và tâm thức của một nhà văn hóa, có sự am tường và cảm hứng mãnh liệt với vẻ đẹp cùng giá trị văn hóa đặc sắc, độc đáo của mảnh đất này. Đó là một Tây Nguyên của đại ngàn hoang sơ, hùng vĩ và huyền bí; của tiếng cồng chiêng ngân vang nơi mái nhà rông cao vút; của những con người mộc mạc, chân chất và hào sảng…

Nguồn mạch văn hóa thấm đẫm đã kết nối quá khứ và hiện tại, giữa câu chuyện, con người cụ thể của hiện tại với dòng chảy thăng trầm của lịch sử - văn hóa, gợi lên ý niệm về sự trường tồn, bất diệt không gì có thể tàn phá, hủy diệt của mảnh đất này. Theo nghĩa đó, tôi cho rằng “Đất nước đứng lên” không chỉ là bài ca về lòng yêu nước, ý chí quật cường chống ngoại xâm mà còn là bài ca về sự sống trường tồn, bất diệt của đất và người Tây Nguyên.

Việc tác phẩm khắc họa một bức tranh sống động về văn hóa và cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên có ý nghĩa như thế nào trong công cuộc xây dựng một Việt Nam đa sắc tộc, văn minh và hiện đại, thưa bà?

- Tại tọa đàm “Vai trò của văn học trong quá trình bảo vệ giá trị văn hóa truyền thống” tổ chức tại Hà Nội ngày 11/8/2025, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - đã khẳng định: Có một “lãnh thổ” văn hóa trong văn chương. Chính văn chương, với sứ mệnh cao cả của mình đã níu con người ta với ký ức. Giữ được ký ức văn hóa là giữ được dân tộc.

Với ý nghĩa đó, tôi nghĩ những nhà văn như Nguyên Ngọc đã làm công việc và sứ mệnh “níu” độc giả neo lại ký ức văn hóa của dân tộc mình thông qua và bằng những tác phẩm văn chương như “Đất nước đứng lên”, khiến cho những giá trị ấy luôn được hiện diện và lan tỏa trong hiện tại. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong công cuộc xây dựng nền văn hóa Việt Nam “đa sắc”, văn minh, hiện đại, góp phần tạo nên “sức mạnh mềm” khẳng định vị thế, thương hiệu quốc gia trên trường quốc tế.

Phim "Cánh đồng hoang", "Bao giờ cho đến tháng Mười" lần lượt khắc họa không gian, bối cảnh và con người Nam Bộ và Bắc Bộ. Vậy việc "Đất nước đứng lên" đi sâu vào vùng đất Tây Nguyên đã đóng vai trò gì trong bức tranh toàn diện về đất nước và con người Việt Nam thời chiến? Và nếu phải đúc kết thông điệp cốt lõi của tác phẩm này, bà sẽ nói gì?

- Sự xuất hiện của tiểu thuyết "Đất nước đứng lên" cùng các tác phẩm văn học nghệ thuật với loại hình và kết tinh đa dạng như kể trên là minh chứng hùng hồn, sống động về hình ảnh đất nước, con người Việt Nam trong chiến tranh tuy đau thương nhưng rất đỗi kiên cường bất khuất, nhân hậu, thủy chung.

Đó là “Đất nước của những người con gái, con trai/ Đẹp như hoa hồng cứng hơn sắt thép (Nam Hà) khiến thế hệ hôm nay luôn tự hào và ngưỡng mộ.

Từ tương quan lịch sử liên quan tới bối cảnh ra đời của tác phẩm, tôi nghĩ có thể “mượn” một câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc sinh thời để khái quát thông điệp cốt lõi của tiểu thuyết này: “Nhân dân ta thật anh hùng!”.

Tiến sĩ Văn học Đỗ Thị Thu Thủy đánh giá thế nào về ý nghĩa và tầm quan trọng của loạt bài "10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng" mà Báo Dân Việt thực hiện nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh 2/9?

- Tôi cho rằng đây là ý tưởng hay và sáng tạo của Báo Dân Việt, bởi sự trở lại của những tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước “đi cùng năm tháng” trong dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 khiến chúng ta thêm tự hào về trang sử vẻ vang của dân tộc, về truyền thống anh hùng, bất khuất của cha ông, từ đó cảm nhận thấm thía hơn cái giá của hòa bình, hạnh phúc. Soi mình vào lịch sử cũng là cách để tri ân và nhắc nhở chúng ta sống tốt hơn, có trách nhiệm hơn trong hiện tại.

Cảm ơn TS. Đỗ Thị Thu Thủy với cuộc trò chuyện này!

*********

Đối với người Việt Nam, đất nước là điều thiêng liêng nhất, là tổ ấm. Nếu không có đất nước thì chúng ta không có gì cả. Người Nga quan niệm: “Mất nước Nga thì ta còn sống làm gì nữa”. Và người Việt cũng vậy, tình cảm với đất nước Việt Nam là sâu sắc nhất.Vì thế, việc Báo Dân Việt đề xướng và đăng loạt bài “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng”, tôi cho rằng hết sức có giá trị. Thứ nhất, bồi dưỡng thêm cho người Việt Nam tình cảm yêu nước. Thứ hai, ghi nhận những cống hiến lớn lao của các văn nghệ sĩ đã tạo ra những “đứa con tinh thần” tô thắm thêm vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam.Tôi nghĩ đó là niềm tự hào mà chúng ta nên tôn vinh, lan tỏa đến bạn bè quốc tế để họ thấy được sức mạnh của đất nước Việt Nam. Tôi cho rằng, hoạt động này của Báo Dân Việt vừa mang tính chính trị, vừa giàu tình cảm, đậm chất văn hóa và nghệ thuật, có thể nói là “3 trong 1”. Tôi tin ai đọc “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng” cũng sẽ cảm nhận được những cảm xúc rất chân thực, xúc động và cao đẹp về con người, quê hương và dân tộc Việt Nam.

Báo Dân Việt xin phép đăng toàn văn tiểu thuyết “Đất nước đứng lên” của nhà văn Nguyên Ngọc từ cuốn sách "Đất nước đứng lên", NXB Giáo dục Giải Phóng, 1973:

ĐẤT NƯỚC ĐỨNG LÊN

[1] Mai: chị (tiếng dân tộc Ba-na).
[2] Chum: một thứ trang sức của phụ nữ Ba-na, nịt ngang bụng. Chum làm bằng nhiều sợi giang vót nhỏ rất công phu. Người thanh niên có khi bỏ hàng tháng làm một cái chum tặng người yêu. Cho nhau cái “chum” là dấu hiệu tỏ tình yêu.
[3] Bok: ông, bác.
[4] Lũ: tiếng Ba-na, chỉ số nhiều. Lũ người: những người, nhiều người.
[5] Nhà rông: nhà “câu lạc bộ” chung của một làng ở Tây Nguyên, thanh niên, phụ nữ đêm đêm tới đó ca hát, nói chuyện.
[6] Giàng: trời, thần…
[7] Ma-Trang-Lơn: một vị anh hùng cứu quốc dân tộc M’nông.
[8] Đê: anh.
[9] Ghè: cái chum, cái lu, cái hũ to.
[10] Mỗi bếp là một gia đình.
[11] Tiến lên! Tiến lên! (Avancez! Avancez!)
[12] Mí: mẹ.
[13] Đầu phép: đầu hàng giả vờ, tạm thời.
[14] Miết: mãi.
[15] Một thứ bẫy dùng để phóng lao.
[16] Người thượng du tính giàu nghèo bằng số trâu và nồi đồng.
[17] Điệu hát hái cà (lời ứng khẩu).
[18] Một gùi tức là 20 kg.
[19] Mỗi rẫy là một năm.
[20] Ông Minh: tức Việt Minh.
[21] Một ngọn núi cao, căn cứ kháng chiến của ta ở Tây Nguyên.
[22] Trong chiến dịch biên giới năm 1950.
[23] Buôn: làng.
[24] Coong: chiếc vòng đeo ở cổ tay, bằng đồng.
[25] Cà tầu: chạy (khẩu hiệu bí mật khi rút lui).
[26] Thái dương.
[27] Củ mì: củ sắn.
[28] Một nhà lúa khoảng 35 gùi, mỗi gùi 20 kg.

Đọc toàn văn tiểu thuyết " Đất nước đứng lên" tại đây!

×