Hai danh nhân tuổi Ngọ làm rạng danh đất Hưng Yên (gồm địa phận Thái Bình trước đây), Lê Quý Đôn, Hoàng Hoa Thám

Hưng Yên (gồm địa phận Thái Bình trước đây)– mảnh đất “địa linh, nhân kiệt” của vùng châu thổ sông Hồng không chỉ nổi danh với Phố Hiến xưa mà còn tự hào là quê hương của nhiều bậc anh tài.

Trong số đó, hai danh nhân tuổi Ngọ tiêu biểu là Lê Quý Đôn và Hoàng Hoa Thám, một người là nhà bác học toàn năng thời Lê – Trịnh, một người là lãnh tụ nông dân kiên cường chống thực dân Pháp.

Dù sống ở hai thế kỷ khác nhau, họ cùng gặp nhau ở tinh thần vì nước, vì dân, làm rạng danh truyền thống văn hiến, anh hùng của quê hương xứ Nhãn.

Lê Quý Đôn – Nhà bác học toàn năng

Sinh ngày 2/8/1726 (năm Bính Ngọ) tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, tức địa phận xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình trước đây, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên mới (sau sáp nhập), Lê Quý Đôn thuở nhỏ tên là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường.

Xuất thân trong gia đình khoa bảng, ông nổi tiếng thông minh, học rộng hiểu sâu từ nhỏ và sớm khẳng định tài năng vượt trội trên con đường khoa cử khi đỗ đầu ba kỳ thi lớn: năm 1743 đỗ Giải nguyên thi Hương, năm 1752 thi Hội đậu đầu và thi Đình cũng đậu đầu (Bảng nhãn).

Lê Quý Đôn phục vụ cả ở triều vua Lê và bên phủ chúa Trịnh, mạnh cả về văn và võ, sự nghiệp kinh bang tế thế, khoa cử, giáo dục, ngoại giao, hành chính, hình luật, lịch sử, địa lý…

Trong suốt thời trung đại, hiếm có vị quan nào lại được thăng thưởng, tham dự nhiều chức vụ như Lê Quý Đôn, từ Thị thư rồi sung Toản tu quốc sử quán, thăng Thừa chỉ Viện Hàn lâm và Học sĩ ở Bí thư các để duyệt kinh sách; từ Thị giảng đến Hàn lâm viện Thị giảng rồi kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, thăng Hữu thị lang bộ Hộ kiêm Thiêm đô Ngự sử, thăng Tả thị lang bộ Lại kiêm Tổng tài Quốc sử quán, thăng Thị lang bộ Hộ kiêm Đô ngự sử, thăng Tả hiệu điểm quyền Phủ sự (ngang Tể tướng, trông coi việc phủ chúa) và Thượng thư bộ Công, kể cả việc được điều chuyển giữ chức Lưu thủ, Đốc đồng, Tham chính, Hiệp trấn, Tham tán quân cơ ở nhiều địa phương khác nhau.

Qua suốt thời phong kiến, hiếm có ông quan nào như Lê Quý Đôn lại trải nhiều lĩnh vực, tham dự nhiều công việc từ triều chính tới địa phương, từ nội trị tới ngoại giao.

Cũng suốt mười thế kỷ trung đại, thật hiếm có ông quan nào đi nhiều như Lê Quý Đôn, bước chân trải khắp kinh thành Thăng Long đến các vùng quê, từ miền biển tới non cao, từ Bắc vào Nam.

Chính nhờ quá trình đi nhiều, thấy nhiều, nghe nhiều, biết nhiều việc đời như vậy mà kiến thức Lê Quý Đôn trở nên phong phú vô cùng.

Năm 1760, khi mới 35 tuổi, ông được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc) báo tang và nộp cống.

Trong chuyến đi này, ông kiên quyết phản đối cách gọi thiếu tôn trọng đối với sứ đoàn Đại Việt là “di quan, di mục” và yêu cầu phải tôn trọng đoàn “An Nam cống sứ”.

Tại Yên Kinh, ông xướng họa thơ văn với nhiều học giả nước ngoài, giới thiệu các tác phẩm của mình như “Thánh mô hiền phạm lục”, “Quần thư khảo biện”, “Tiêu Tương bách vịnh”.

Học giả Chu Bội Liên từng ca ngợi ông là bậc học vấn sâu rộng, tài năng hiếm có.

Trong sự nghiệp trước tác, Lê Quý Đôn để lại khoảng 40 bộ sách thuộc nhiều ngành: sử ký, địa lý, truyện, khảo cứu cổ thư…

Các tác phẩm tiêu biểu gồm “Lê triều thông sử”, “Vân đài loại ngữ”, “Bắc sứ thông lục”, “Phủ biên tạp lục”, “Kiến văn tiểu lục”, “Toàn Việt thi lục”... Bên cạnh đó, ông còn để lại gần 600 bài thơ chữ Hán, ghi lại những vùng đất ông từng đi qua.

Qua đời năm 1784, nhà bác học Lê Quý Đôn đã để lại cho kho tàng văn hóa nước Nam cả một gia tài đồ sộ là sách ông viết và số sách mang về khi đi sứ.

Tháng 11/2025, tại kỳ họp lần thứ 43 ở Uzbekistan, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã chính thức thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh nhà bác học, danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Đây là sự ghi nhận quốc tế đối với những đóng góp to lớn của ông cho tri thức nhân loại, đồng thời thể hiện sự trân trọng của cộng đồng thế giới đối với nền văn hóa, khoa học và giáo dục Việt Nam.

Tại quê hương của danh nhân, Khu lưu niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Khu lưu niệm tọa lạc tại xã Lê Quý Đôn gồm: nội sinh Từ đường, hồ Lê Quý và phần mộ thân phụ ông, là không gian lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa gắn với thân thế, sự nghiệp của nhà bác học.

Đây không chỉ là nơi tưởng niệm, tri ân mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo cho các thế hệ hôm nay.

Đặc biệt, việc lấy tên Lê Quý Đôn đặt cho đơn vị hành chính mới được thành lập trên cơ sở hợp nhất 3 xã Minh Tân, Độc Lập và Hồng An thể hiện sự trân trọng, tôn vinh sâu sắc của Đảng bộ và Nhân dân địa phương đối với một bậc đại khoa, nhà tư tưởng lớn của dân tộc.

Hoàng Hoa Thám – người con ưu tú xứ Nhãn

Nếu Lê Quý Đôn tiêu biểu cho truyền thống văn hiến thì Hoàng Hoa Thám là biểu tượng của khí phách anh hùng và tinh thần yêu nước bất khuất.

Sinh năm 1858 (năm Mậu Ngọ) tại làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên trước đây (nay là xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên mới), Hoàng Hoa Thám tên thật là Trương Văn Nghĩa (có tài liệu ghi Đoàn Văn Nghĩa).

Ông sớm trải qua tuổi thơ nhiều biến động. Cha, mẹ tham gia phong trào chống triều đình và bị sát hại, ông phải đổi họ, đổi tên, phiêu bạt nhiều nơi trước khi định cư ở vùng Yên Thế (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Chính từ đây, tên gọi Hoàng Hoa Thám gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Từ năm 1884 - 1913, Hoàng Hoa Thám lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế, một trong những phong trào nông dân chống Pháp kéo dài và bền bỉ nhất cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Với chiến thuật linh hoạt, am hiểu địa hình rừng núi, nghĩa quân nhiều lần khiến quân Pháp lao đao. Tên tuổi Đề Thám (cách gọi quen thuộc của Nhân dân) vang danh khắp Bắc Kỳ.

Năm 1913, ông bị sát hại. Dù cuộc khởi nghĩa kết thúc, tinh thần bất khuất mà ông khơi dậy đã trở thành nguồn cảm hứng cho các phong trào yêu nước tiếp theo.

Câu ca: “Ba mươi năm giữ núi rừng/ Danh ông Đề Thám vang lừng trời Nam” vẫn còn lưu truyền như một bản anh hùng ca.

Tại quê hương Hoàng Hoa Thám, đền thờ ông được tỉnh Hưng Yên đầu tư xây dựng năm 2004 trên nền móng nhà cũ của gia đình ông; năm 2017 tiếp tục được nâng cấp, mở rộng với tổng diện tích hơn 3.000 m² gồm: nghi môn, nhà tưởng niệm, tả vu, hữu vu, khu đón tiếp… Di tích trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Việc lấy tên Hoàng Hoa Thám đặt cho đơn vị hành chính xã mới của tỉnh Hưng Yên sau khi hợp nhất các xã Hưng Đạo, Nhật Tân, An Viên và thị trấn Vương thể hiện sự tri ân, tôn vinh xứng đáng đối với người anh hùng áo vải.

Một người là nhà bác học toàn năng của thời phong kiến, một người là thủ lĩnh nông dân kiên cường chống thực dân Pháp – hai con người, hai thế kỷ, nhưng cùng chung tinh thần cống hiến trọn đời cho đất nước.

Tên tuổi Lê Quý Đôn và Hoàng Hoa Thám mãi là niềm tự hào của Hưng Yên, góp phần tô thắm truyền thống văn hiến, anh hùng, cách mạng của quê hương xứ Nhãn và của dân tộc Việt Nam.

×