Hơn nửa triệu lao động TP.HCM làm việc trong "vùng độc": Đâu lá chắn bảo vệ?

Góc khuất phía sau những dây chuyền

Bức tranh lao động TP.HCM hiện lên với những gam màu đáng suy ngẫm qua lăng kính của ngành y tế.

Theo số liệu từ báo cáo của Sở Y tế TP.HCM, toàn thành phố hiện có 3.066 cơ sở lao động thuộc diện quản lý với gần 900.000 nhân công. Tuy nhiên, điều đáng nói là có tới hơn 1.300 cơ sở trong số này ẩn chứa các yếu tố nguy hiểm, có hại, bủa vây lấy 525.322 người lao động.

Trong đó, công nghiệp chế biến, chế tạo là rốn hút lao động lớn nhất, đồng thời cũng là nơi tập trung rủi ro cao nhất với gần 400.000 người phải tiếp xúc trực tiếp với các mầm mống độc hại mỗi ngày.

Những tác động âm thầm từ môi trường làm việc đang bào mòn thể trạng của người lao động. Đáng nói, trong tổng số hơn 1.300 cơ sở ẩn chứa các yếu tố nguy hiểm, có hại, chỉ có 593 cơ sở thực hiện khám bệnh nghề nghiệp cho lao động với số lao động tương ứng là 204.855.

Tức là chỉ có gần 39% lao động làm việc trong môi trường có yếu tố có hại, nguy hiểm được khám bệnh nghề nghiệp, và khoảng 61% không được thực hiện đầy đủ quyền của người lao động. Con số đáng buồn đặt ra câu hỏi, ai sẽ là lá chắn bảo vệ người lao động TP.HCM khi họ đang bị bào mòn trong môi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro?

Sự bào mòn ấy không chỉ dừng lại ở những con số phân loại sức khỏe. Chỉ tính riêng theo báo cáo của Sở Y tế TP.HCM, trong năm 2025, hệ thống y tế đã chẩn đoán 30 trường hợp mắc bệnh nghề nghiệp mới, trong đó áp đảo hoàn toàn là 29 ca bị điếc vĩnh viễn do tiếng ồn công nghiệp.

Đằng sau cánh cửa của các nhà máy, tai nạn lao động cũng là một nỗi ám ảnh thường trực khi có tới hơn 1.600 trường hợp phải nhập viện cấp cứu và điều trị thương tích. Trong đó, có 1.434 số trường hợp tai nạn lao động được sơ cứu tại chỗ trước khi chuyển đến cơ sở khám chữa bệnh. Tương đương 166 cơ sở còn lại chưa có khả năng thực hiện sơ cứu. Đáng chú ý, có đến 559 lao động để lại di chứng sau tai nạn, 1 trường hợp tử vong.

Lá chắn mỏng manh của người lao động và nghịch lý nghìn tỷ

Có một thực tế mâu thuẫn đang diễn ra: các doanh nghiệp trên địa bàn đã chi ra hơn 1.070 tỷ đồng trong năm 2025 cho các hoạt động từ khám sức khỏe, quan trắc môi trường đến bồi thường tai nạn. Thế nhưng, tỷ lệ thực hiện các biện pháp bảo vệ cốt lõi lại đang có xu hướng đi lùi. Tỷ lệ đơn vị quan trắc môi trường đã giảm mạnh từ hơn 91% xuống chỉ còn 77%.

Căn nguyên của sự trượt dốc này bắt nguồn từ những lỗ hổng ngay trong bộ máy y tế cơ sở. UBND TP.HCM nhận định, hiện vẫn còn tới 40% doanh nghiệp chưa tổ chức được bộ phận y tế chuẩn chỉnh.

Tại nhiều nơi, nhân viên y tế mang tiếng là có nhưng thực chất chỉ là những cán bộ được phân công kiêm nhiệm từ các bộ phận an toàn, tổ chức, thiếu hụt chuyên môn sâu về y tế lao động.

Bộ phận y tế lao động chưa được tổ chức chuyên trách, các doanh chỉ ký các hợp đồng sơ cấp cứu, khám sức khỏe định kỳ, khám bệnh nghề với các cơ sở y tế nên chưa thực hiện đầy đủ các chức năng, nhiệm vụ của bộ phận y tế lao động.

Một số cơ sở lao động TP.HCM chưa thực hiện hoặc chậm trễ trong việc báo cáo y tế lao động theo mẫu Phụ lục 08 của Thông tư số 19/2016/TT-BYT ngày 30/06/2016 về việc Hướng dẫn quản lý vệ sinh lao động và sức khỏe người lao động.

Bên cạnh đó, sau những biến động về sáp nhập địa giới hành chính, hệ thống quản lý nhà nước cũng bộc lộ sự chuệch choạc. Dữ liệu y tế của người lao động hiện nay đang bị phân mảnh rải rác, thiếu đi một hệ thống hồ sơ điện tử liên thông giữa doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và phòng khám. Điều này khiến cho việc theo dõi ca bệnh, giám sát môi trường trở nên chậm chạp, không phản ánh kịp thời thực tế rủi ro mà người thợ đang đối mặt.

Chuyển trục phòng thủ: Từ doanh nghiệp xuống y tế cơ sở

Nhìn thẳng vào thực tế 40% doanh nghiệp chưa có bộ phận y tế cơ quan đạt chuẩn và sự thiếu hụt nhân sự chuyên trách, TP.HCM quyết định thay đổi chiến thuật trong năm 2026. Thay vì chỉ phó mặc trách nhiệm cho người sử dụng lao động, mạng lưới y tế tuyến cơ sở sẽ được kéo vào cuộc làm "khiên chắn" vòng ngoài.

Kế hoạch của thành phố đặt mục tiêu 100% trạm y tế phường, xã sẽ được tập huấn bài bản về dịch vụ y tế lao động cơ bản. Xa hơn, 45% trạm y tế phải thực sự bắt tay vào việc lồng ghép các dịch vụ này vào hoạt động chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Sự chuyển trục này nhắm trực tiếp vào một "vùng mù" nhức nhối lâu nay: những người lao động tự do, làm việc không có hợp đồng tại các cơ sở nhỏ lẻ, tiểu thủ công nghiệp hay làng nghề. Bằng cách đưa dịch vụ về tận trạm y tế, thành phố kỳ vọng ít nhất 35% lực lượng lao động yếu thế này sẽ được tư vấn phòng tránh các nguy cơ nghề nghiệp.

Để giải quyết triệt để tình trạng mù mờ, phân mảnh dữ liệu sức khỏe khiến cơ quan chức năng luôn chậm một nhịp, giải pháp công nghệ được đặt lên hàng đầu. TP.HCM sẽ chính thức xây dựng và đưa vào vận hành phần mềm chuyên dụng quản lý môi trường lao động, bệnh nghề nghiệp và sức khỏe người lao động. Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về quan trắc này sẽ kết nối thẳng từ doanh nghiệp đến tuyến trung ương, giúp các nhà quản lý nắm bắt thực trạng theo thời gian thực.

Có trong tay dữ liệu, việc thanh kiểm tra sẽ không còn dàn trải mà nhắm thẳng vào các "điểm nóng".

Cụ thể, thành phố đặt chỉ tiêu quản lý chặt 60% số cơ sở có yếu tố có hại gây bệnh. Các mô hình phòng chống bệnh nghề nghiệp chuyên biệt sẽ được "may đo" riêng cho ba nhóm ngành có rủi ro ngất ngưởng: sản xuất xi măng, chế biến thủy sản và nhân viên y tế.

Đồng thời, các cơ quan chức năng sẽ phải can thiệp, đánh giá để giảm thiểu gánh nặng lao động kéo dài, hạn chế căng thẳng tại các phân xưởng thâm dụng lao động như dệt may, điện tử và giày da. Đặc biệt, với những mầm mống độc hại nguy hiểm như amiăng, 100% cơ sở sử dụng sẽ bị đặt dưới lệnh giám sát và quan trắc môi trường nghiêm ngặt.

Mở rộng lá chắn: Không chỉ là tai nạn lao động

Bức tranh bảo vệ người lao động TP.HCM năm 2026 không chỉ giới hạn ở việc chống ồn, chống bụi hay ngăn tai nạn, mà được mở rộng sang chăm sóc sức khỏe toàn diện. Áp lực công việc cộng với lối sống công nghiệp đang làm gia tăng các bệnh không lây nhiễm.

Do đó, thành phố yêu cầu 35% cơ sở lao động phải lồng ghép việc tầm soát ung thư, đo đường huyết, kiểm soát huyết áp vào các đợt khám sức khỏe định kỳ. Mục tiêu là 70% công nhân được tiếp cận thông tin phòng chống các căn bệnh nan y này ngay tại nơi làm việc.

Chất lượng sống của người thợ cũng được lượng hóa bằng những con số rất cụ thể. Lần đầu tiên, bữa ăn ca và điều kiện sinh hoạt được đưa vào mục tiêu kiểm soát gắt gao. Thành phố quyết tâm giảm 25% các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể , đồng thời yêu cầu 55% doanh nghiệp quy mô lớn (trên 200 lao động) phải thiết kế thực đơn dinh dưỡng phù hợp với đặc thù tiêu hao thể lực của công nhân.

Chính sách bảo vệ cũng chạm đến những góc khuất tinh tế hơn của lao động nữ. Cơ quan quản lý đặt ra chỉ tiêu cứng: 70% doanh nghiệp lớn có sử dụng lao động nữ bắt buộc phải bố trí khu vực vắt sữa và tủ bảo quản sữa mẹ, tạo điều kiện cho nữ công nhân an tâm làm việc mà không phải hy sinh thiên chức làm mẹ.

Với hệ thống mục tiêu chi tiết đến từng phần trăm và các giải pháp đan xen từ công nghệ, y tế phường xã đến chế độ dinh dưỡng, TP.HCM đang kỳ vọng kiến tạo một lá chắn nhiều lớp. Chỉ khi các chỉ tiêu trên giấy được hiện thực hóa bằng những đợt giám sát liên ngành gắt gao, hơn nửa triệu sinh mệnh trong "vùng độc" mới thực sự được an toàn.

×