Làm sao thu hút 100 nhân tài, chuyên gia Việt kiều về nước? - Chuyến tàu lịch sử và bài học trọng dụng nhân tài (Bài 2)

LTS: Tại Hội nghị của Ban Chỉ đạo T.Ư về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2025 thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, Tổng Bí thư Tô Lâm đã yêu cầu Bộ Nội vụ chủ trì khẩn trương xây dựng, ban hành cơ chế, chính sách thu hút nguồn nhân lực, nhân tài khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong và ngoài nước...

Đặc biệt, Tổng Bí thư yêu cầu xây dựng chính sách đãi ngộ đặc biệt (vượt khung lương, nhà ở, môi trường làm việc) để thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu về nước làm việc”, đề nghị nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu về lực lượng trí thức trong và ngoài nước (bao gồm người Việt Nam ở nước ngoài) đang hoạt động trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ để phục vụ công tác hoạch định chính sách nhân lực chất lượng cao.

Nhân dịp này, báo Dân Việt triển khai loạt bài “Làm sao thu hút 100 nhân tài, chuyên gia Việt kiều về nước?” giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện hơn xung quanh lời hiệu triệu của Tổng Bí thư Tô Lâm, qua đó có thể thấy được giá trị to lớn, cấp thiết của việc kêu gọi các nhà khoa học, chuyên gia Việt kiều quay trở về đóng góp cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Chính phủ mới ra đời, giữa bộn bề công việc, Chủ tịch Hồ Chí Minh có bài viết: “Nhân tài và kiến quốc” đăng Báo Cứu quốc số ra ngày 14/11/1945. Điều này cho thấy, Người quan tâm đến việc thu hút, trọng dụng người tài để làm rường cột cho nước nhà.

“Sau 80 nǎm bị bọn Pháp thực dân giày vò, nước Việt Nam ta cái gì cũng kém cỏi, chỉ có lòng sốt sắng của dân là rất cao. Nay muốn giữ vững nền độc lập thì chúng ta phải đem hết lòng hǎng hái đó vào con đường kiến quốc. Kháng chiến phải đi đôi với kiến quốc. Kháng chiến có thắng lợi thì kiến quốc mới thành công. Kiến quốc có chắc thành công, kháng chiến mới mau thắng lợi. Kiến thiết cần có nhân tài. Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển càng thêm nhiều…”, Người viết.

Một năm sau, Người tiếp tục thể hiện mong muốn "Tìm người tài đức" thông qua bài viết cùng tên đăng trên Báo Cứu quốc ra ngày 20/11/1946. Người viết: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài có đức. E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi những bậc tài đức không thể xuất thân. Khuyết điểm đó tôi xin thừa nhận.

Nay muốn sửa điều đó và trọng dụng những kẻ hiền năng, các địa phương phải lập tức điều tra nơi nào có người tài đức, có thể làm được những việc ích nước lợi dân, thì phải báo cáo ngay cho Chính phủ biết. Báo cáo phải nói rõ tên tuổi, nghề nghiệp, tài năng, nguyện vọng và chỗ ở của người đó. Hạn trong một tháng, các cơ quan địa phương phải báo cáo cho đủ”.

Không chỉ kêu gọi, Người trực tiếp gặp gỡ, mời nhân tài về nước tham gia kháng chiến, kiến quốc. Trong chuyến đi Pháp năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tìm gặp, trò chuyện và thuyết phục những trí thức Việt kiều cùng trở về phụng sự Tổ quốc.

Chuyến tàu lịch sử

79 năm sau sự kiện lịch sử đó, bà Võ Quý Yêu Hoà Bình, con gái ông Võ Quý Huân - một trong bốn trí thức Việt kiều cùng Bác hồi hương năm ấy, không giấu được niềm tự hào khi kể về người cha. Bước ngoặt cuộc đời ông Võ Quý Huân, đã được ông nhiều lần kể lại với các con.

Kỹ sư Võ Quý Huân sinh ra ở Đà Nẵng nhưng lớn lên ở quê nội Thanh Tùng (huyện Thanh Chương (cũ), Nghệ An) trong một gia đình giáo học. Từ nhỏ, Võ Quý Huân được tạo điều kiện ăn học. Ông học Quốc Học Huế.

“Từ sớm ông đã tham gia nhiều hoạt động chống thực dân Pháp”, bà Bình nói trong cuộc trò chuyện với Dân Việt.

Năm 1935 chàng thanh niên Võ Huân tham gia phong trào Mặt trận Bình dân, làm Chủ biên kiêm chủ bút tờ báo “Đông Dương hoạt động” (có phụ đề “L’activité Indochinoise”), trụ sở tòa soạn tại thành phố Vinh (Nghệ An).

Do nhiều hoạt động chống đối nhà cầm quyền, Võ Quý Huân buộc phải trốn sang Pháp. Tại đất Pháp, chàng thanh niên tuổi đôi mươi đã dồn sức học tập và giành được 3 bằng kỹ sư các ngành: cơ điện, đúc và kỹ nghệ chuyên nghiệp. Sau đó, ông làm việc cho hãng tàu thủy Compagnie Translatique (Pháp) và một số nhà máy lớn.

“Năm 1946, khi đang làm Phó Chủ tịch Hội Ái hữu Việt Nam tại Pháp, cha tôi gặp bác Hồ và về nước cùng Người”, bà Bình kể lại ký ức của cha.

Khi cùng Bác Hồ về nước, ông Võ Quý Huân đã có vợ (là con một gia đình người Pháp gốc Nga có tiếng) và một cô con gái tên là Võ Quý Việt Nga.

"Ông chỉ có khoảng 48 giờ để chuẩn bị trước khi lên tàu cùng Bác. Trước khi đi, cha ôm chị Việt Nga vào lòng và dặn rằng cha chỉ đi vài, ba tháng rồi quay về. Nào ngờ, cuộc chia tay ấy kéo dài đằng đẵng, đến khi ông qua đời vào năm 1967 cũng không thực hiện được", bà Hoà Bình nghẹn ngào kể.

Trên chuyến tàu năm đó còn có kỹ sư Phạm Quang Lễ - người sau này được chính Bác Hồ đặt tên Trần Đại Nghĩa.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913, tại xã Hòa Hiệp, Tam Bình, Vĩnh Long. Năm 1933, chàng trai Trần Đại Nghĩa thi đỗ hai bằng tú tài, song nhà nghèo, ông không thể học tiếp đại học, đành trở về TP Mỹ Tho làm việc để kiếm tiền.

Năm 1935, một nhân sĩ, nhà báo yêu nước ở Sài Gòn đã giúp Phạm Quang Lễ giành suất học bổng toàn phần Trường Chasseloakp Laubat - Pháp. Ông sang Pháp xin học chương trình của nhiều trường Bách khoa Paris, Sorbonne, Mỏ, Điện, Cầu đường. Ông tốt nghiệp với bằng cử nhân Toán và các bằng kỹ sư.

“Năm 1946, sau nhiều cuộc tiếp xúc, tháng 9, cha tôi được Bác gọi đến và nói do Hội nghị Fontainebleau không thành, Bác về nước, chú chuẩn bị về với Bác. Hai ngày nữa lên đường”, ông Trần Dũng Trí, con trai cả của GS Trần Đại Nghĩa kể lại với PV Dân Việt.

Ngoài kỹ sư Trần Đại Nghĩa, kỹ sư Võ Quý Huân còn có bác sĩ Trần Hữu Tước và kỹ sư Võ Đình Quỳnh.

Giáo sư Trần Hữu Tước sinh ngày 13/10/1913 trong một gia đình trung lưu tại làng Bạch Mai, xã Hoàn Long, tỉnh Hà Đông, nay là TP. Hà Nội. Tốt nghiệp phổ thông trung học, ông được học bổng sang Pháp học.

Tại Pháp, ông thi đỗ vào trường Đại học Y khoa Paris, bảo vệ luận án bác sĩ xuất sắc năm 1940. Sau đó ông được giữ lại trường làm một bác sĩ Tai mũi họng.

Ông Võ Đình Quỳnh là kỹ sư mỏ. Ông sinh năm 1917 trong một gia đình nhà Nho, ở vùng đất có truyền thống cách mạng kiên trung, bất khuất là tỉnh Quảng Ngãi.

Kỹ sư Võ Đình Quỳnh là người trẻ nhất trong số những người tri thức yêu nước về nước cùng Hồ Chủ tịch ngày ấy. Tất cả, đã bỏ lại công danh, sự nghiệp ở Châu Âu hoa lệ để theo Hồ Chủ tịch về nước, đằng đẵng tham gia kháng chiến trường kỳ.

Những cánh chim đầu đàn

Rời bỏ phương Tây với mức lương ổn định, các trí thức yêu nước đã chấp nhận dấn thân vào cuộc kháng chiến gian khổ của dân tộc. Ngay khi về nước, nhóm tri thức trẻ được giao những trọng trách phục vụ sự nghiệp kháng chiến.

Kỹ sư Võ Quý Huân làm Giám đốc Sở Khoáng chất kĩ nghệ Trung Bộ, lo việc sản xuất gang thép phục vụ ngành quân giới.

Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông, chiều 15/11/1948, mẻ gang đầu tiên từ quặng sắt Vân Trì (Nghi Lộc, Nghệ An) đã được luyện thành công và từ đó những quả lựu đạn, quả mìn và nhiều loại vũ khí đã được xuất xưởng đại trà, phục vụ cho cuộc kháng chiến.

"Những dấu mốc quan trọng trong những năm tháng cống hiến cho nước nhà được cha tôi lưu giữ lại theo một cách rất đặc biệt.

Năm 1948, chào mừng mẻ gang đầu tiên ra đời, ông đặt tên anh trai đầu của tôi là Võ Quý Gang Anh Hào. Năm 1951 chào mừng mẻ thép đầu tiên được luyện thành công, ông đặt tên người anh trai kế tiếp là Võ Quý Thép Hăng Hái. Đến năm 1953, ông đặt tên tôi là Võ Quý Yêu Hoà Bình và năm 1955 ông đặt tên em trai tôi là Võ Quý Quốc Hưng", bà Bình nói.

Trở về Hà Nội sau chín năm kháng chiến, Đảng và Chính phủ chủ trương thành lập Trường Kĩ thuật Trung cấp I Hà Nội (tiền thân của Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội và nhiều trường Kĩ thuật khác như Đại học Điện lực…) để đào tạo lớp cán bộ kĩ thuật mới. Ông Võ Quý Huân được giao trọng trách là Hiệu trưởng đầu tiên.

Đối với kỹ sư Trần Đại Nghĩa, ông được giao nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới, phụ trách việc nghiên cứu, chế tạo vũ khí.

Đảm nhận trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới, Giáo sư Trần Đại Nghĩa và các đồng sự đã không quản ngày đêm mày mò nghiên cứu, chế tạo thành công nhiều loại vũ khí.

Theo đó, kỹ sư Trần Đại Nghĩa đã chế tạo thành công súng Bazoka trên cơ sở thiết kế lại quả đạn Bazoka của Mỹ cho phù hợp điều kiện tác chiến chiến trường Việt Nam.

Trong đợt phong hàm tướng lĩnh năm 1948 cho 9 vị tướng thì có Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa.

Trải qua quá trình dài công tác, năm 1966 ông được bầu làm Viện sỹ nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, rồi Viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học CHDC Đức.

Ông cũng là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Còn bác sĩ Trần Hữu Tước, ngay khi về nước, ông được phân công phụ trách cứu thương cho Trung đoàn Thủ đô và đã cùng Trung đoàn chiến đấu suốt 60 ngày đêm trong nội thành với tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".

Sau đó ông được mời giảng dạy và xây dựng ngành Tai mũi họng ở Trường Đại học Y Dược Việt Nam (nay là Trường đại học Y Hà Nội), là một trong những cán bộ giảng dạy giỏi của trường.

Sau thắng lợi chiến dịch Điện Biên Phủ, tiếp quản Thủ đô tháng 10/1954, bác sĩ Trần Hữu Tước nhận quyết định về Bệnh viện Bạch Mai, được phân công xây dựng khoa tai mũi họng của bệnh viện.

Đối với kỹ sư Võ Đình Quỳnh, với trình độ kỹ sư mỏ - luyện kim ông đã xây dựng lên nhà máy thép mang tên Việt Nam Kim khí Công ty - VIKIMCO, tại Thủ Đức những năm 60 thế kỷ trước do ông trực tiếp điều hành và quản lí.

Trong bối cảnh những năm đầu độc lập, điều kiện cơ sở vật chất nghiên cứu còn thiếu thốn, nhưng với tình yêu nước và khát vọng cháy bỏng những tri thức trẻ đã vượt khó, đóng góp nhiều kết quả đáng tự hào trong công cuộc kháng chiến.

Lịch sử đã chứng minh, các trí thức Việt kiều theo Bác về nước đã có vai trò rất quan trọng trong giai đoạn "kiến quốc, kiến thiết", giữ vững nền độc lập gặp nhiều thử thách.

Chia sẻ với báo chí, PGS.TS Trần Mạnh Trí - Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội bày tỏ: "Như Bác Hồ đã từng nói, với mỗi nhà khoa học luôn phải kiên trì, bền bỉ. Với thế hệ chúng tôi ngày hôm ngay có nhiều cơ hội cũng như thách thức. Chúng tôi luôn ý thức việc hướng đến có những đóng góp mang lại giá trị cho xã hội, đất nước".

Còn GS.TSKH Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, rõ ràng những trí thức Tây học như ông Phạm Quang Lễ, Võ Quý Huân, … là những nhân tài. "Họ theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước là bắt đầu những ngày tháng gian khổ, nguy hiểm trên chiến khu Việt Bắc, bắt đầu một cuộc trường chinh chưa biết khi nào kết thúc và liệu có thể đi tới thắng lợi hoàn toàn. Những nhà trí thức này – tôi tin họ hiểu rất rõ điều đó, nhưng họ vẫn lựa chọn trở về", PGS.TSKH Vũ Minh Giang cho hay.

Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, Bác Hồ thu phục người tài bằng thực tâm - với rất nhiều hành động cụ thể.

Ngày 20/11/1946, khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược nước ta một lần nữa, trên báo Cứu quốc số 411 đã đăng Thông lệnh Tìm người tài đức của Bác: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài có đức”. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng khẳng định việc dùng nhân tài không nên quá khắt khe, miễn họ có lòng trung thành với Tổ quốc, không phản bội lại quyền lợi nhân dân.

Từ bài học về trọng dụng nhân tài của Bác Hồ, PGS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng: "Để có thể khai thác được nguồn lực tinh hoa, sự đóng góp của những người tài năng thì việc đầu tiên và cũng là việc căn cốt nhất là thực lòng dùng người tài, còn cơ chế, chính sách, quy trình, quy định chỉ là phương tiện bổ trợ; mà đã là chính sách thì đều do con người làm ra, con người cũng có thể thay đổi nó cho phù hợp".

(Còn nữa)

×