Ngày Thầy thuốc Việt Nam, nghĩ về tính 2 chiều nhìn từ Nghị quyết 80

Có những “vùng xám”...

Tôi vẫn nhớ rõ, vào buổi sáng khi thấy tin điều dưỡng Nguyễn Thùy Trang, trong khi đang chăm sóc những đứa trẻ mới chào đời tại khoa Sơ sinh của Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An, đã bất ngờ bị người nhà của một bệnh nhi đâm liên tiếp 11 nhát dao (tháng 10/2025), cảm giác đầu tiên không phải phẫn nộ mà là bất lực. Bởi đây không phải lần đầu và có thể chưa phải là lần cuối ở nơi được gọi là nhà thương.

Những vụ hành hung nhân viên y tế xảy ra trong thời gian qua cho thấy đây không còn là hiện tượng đơn lẻ. Nhiều vụ việc diễn ra ngay trong môi trường khám chữa bệnh làm gia tăng rủi ro cho cả người hành nghề lẫn bệnh nhân. Nếu không có cơ chế bảo vệ đủ mạnh, xử lý đủ nghiêm và quy trình ứng phó rõ ràng tại cơ sở y tế, bạo hành bệnh viện sẽ tiếp tục là vấn đề đáng lo ngại đối với trật tự khám chữa bệnh.

Tôi hiểu ngành y không phải tấm gương không tì vết. Có những "vùng xám" mà chính những người trong ngành cũng thừa nhận. Có tiêu cực trong đấu thầu thuốc, có thái độ thiếu tôn trọng người bệnh ở một số cơ sở, có những ca "phong bì" khiến dư luận mất niềm tin… Tôi hiểu vì sao nhiều người bức xúc.

Nhưng không thể vì những “hạt sạn” ấy mà cả xã hội đánh mất sự tôn trọng với nghề y. Không phải vì vài “con sâu” mà một người cha có quyền cầm dao đâm người đang chăm sóc con mình. Không phải vì một lần chờ đợi quá lâu mà người nhà bệnh nhân có thể bóp cổ, hành hung bác sĩ đang trực cấp cứu. Ranh giới giữa bức xúc chính đáng và bạo lực, là ranh giới mà một xã hội văn minh không được phép xóa nhòa.

Trong bối cảnh áp lực nghề nghiệp gia tăng, ngành y tế cũng đang đối mặt với tình trạng nhiều nhân sự rời khu vực công. Theo báo cáo của Sở Y tế TP.HCM năm 2024, ngành y tế của Thành phố này có 642 viên chức nghỉ việc, trong đó có 286 bác sĩ, 259 điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật y, giảm 28,5% so với năm 2023. Nguyên nhân do áp lực công việc, mức thu nhập thấp, chuyển sang làm việc tại các đơn vị y tế công lập khác, tư nhân, phòng khám tư nhân để có thu nhập cao hơn.

Đây là tín hiệu đáng lo ngại đối với hệ thống khám chữa bệnh công lập, nhất là trong bối cảnh nhiều cơ sở y tế vẫn đang chịu áp lực lớn về nhân lực và cường độ công việc. Khi nhân sự y tế biến động mạnh, người chịu ảnh hưởng rõ nhất thường là bệnh nhân phụ thuộc vào dịch vụ y tế công, đặc biệt là nhóm có hoàn cảnh khó khăn, những người không đủ tiền bước chân vào cổng bệnh viện tư.

Nguyên nhân thì nhiều, nhưng tựu trung vẫn là thu nhập không tương xứng với công sức và rủi ro. Mức lương khởi điểm của bác sĩ hạng III trong khu vực công hiện được tính theo hệ số 2,34 trên mức lương cơ sở, chưa bao gồm phụ cấp. Trong khi đó, theo số liệu Bộ Y tế đã công bố, riêng nhân lực y tế dự phòng hiện mới đáp ứng khoảng 42% nhu cầu, còn thiếu khoảng 23.800 người, trong đó bác sĩ y học dự phòng thiếu hơn 8.000 người.

Trong khi đó, Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2027, trạm y tế cấp xã có ít nhất từ 4 đến 5 bác sĩ. Đây là mục tiêu cần thiết, nhưng để thực hiện được thì chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ chế bảo vệ nhân viên y tế ở tuyến cơ sở phải đủ sức giữ người và thu hút người mới.

Tính 2 chiều nhìn từ Nghị quyết 80

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu "xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện" và "xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại". Nghị quyết nhấn mạnh cần "nêu cao văn hóa thượng tôn pháp luật" và "chấn chỉnh, đẩy lùi những biểu hiện tiêu cực, suy thoái về đạo đức, lối sống".

Tinh thần ấy cần được đọc theo cả hai chiều. Một mặt, ngành y phải tiếp tục xây dựng "văn hóa y đức", phát huy tinh thần "Thầy thuốc như mẹ hiền", chống xuống cấp đạo đức nghề nghiệp. Mặt khác, chính xã hội cũng phải xây dựng văn hóa tôn trọng người thầy thuốc. Bệnh viện phải là không gian văn hóa cần được bảo vệ chứ không phải nơi để trút giận.

Liệu chúng ta có thể kỳ vọng những bác sĩ tận tâm, nếu mỗi ca trực họ phải lo cả chuyện bị đánh? Liệu có ai muốn con mình theo nghề y, khi hình ảnh phổ biến nhất trên mạng xã hội về ngành này không phải ca phẫu thuật thành công mà là clip bác sĩ bị hành hung? Khi Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan phải lên tiếng đề nghị xếp hành vi hành hung bác sĩ vào tội chống người thi hành công vụ, đó là dấu hiệu cho thấy mọi chuyện đã đi quá xa.

Và pháp luật đã chính thức lên tiếng. Ngày 11/12/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá cho công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, có hiệu lực từ 1/1/2026. Nghị quyết quy định rõ, người có hành vi xâm phạm thân thể, sức khỏe, tính mạng hoặc xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhân viên y tế sẽ bị xử lý kỷ luật, xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời buộc phải xin lỗi công khai trên phương tiện thông tin đại chúng hoặc tại nơi cư trú, nơi làm việc hoặc tại cơ sở y tế nơi xảy ra hành vi vi phạm. Nhân viên y tế chính thức được xác định là người thi hành công vụ.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở chế tài hình sự hay hành chính. Quy định buộc xin lỗi công khai mang một ý nghĩa văn hóa sâu xa hơn nhiều. Trong truyền thống pháp lý Việt Nam, biện pháp buộc xin lỗi thường chỉ áp dụng với các vi phạm về danh dự, nhân phẩm trong lĩnh vực dân sự. Việc nâng lên thành chế tài bắt buộc gắn liền với hành vi bạo hành nhân viên y tế, thực chất là một thông điệp về chuẩn mực xã hội.

Đó là lời nhắc rằng việc xúc phạm người thầy thuốc không chỉ vi phạm pháp luật mà còn vi phạm đạo lý và người vi phạm phải "nhìn mặt" cộng đồng nơi mình sinh sống để nhận lỗi. Đây là bước tiến quan trọng, biến lời kêu gọi suông thành khung pháp lý có tính răn đe thực sự.

Nhưng luật chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở văn hóa. Một nghị quyết của Quốc hội có thể buộc người ta xin lỗi nhưng không thể buộc người ta thay đổi cách nhìn. Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đặt ra chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới bao gồm "yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo". Hai chữ "nghĩa tình" và "kỷ cương" đặt cạnh nhau không phải ngẫu nhiên. Một xã hội vừa có nghĩa tình để tri ân người thầy thuốc, vừa có kỷ cương để nghiêm trị kẻ bạo hành họ, mới thực sự là xã hội văn minh mà chúng ta hướng tới.

Công bằng mà nói, bảo vệ người thầy thuốc không có nghĩa là bao che cho ngành y. Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị không chỉ đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ y tế mà còn nhấn mạnh định hướng phục vụ người dân tốt hơn. Ở bình diện pháp luật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 đã xác lập ranh giới rõ ràng bằng việc nghiêm cấm các hành vi xâm phạm quyền người bệnh, chậm cấp cứu, nhũng nhiễu và trục lợi trong khám chữa bệnh.

Vì vậy chất lượng dịch vụ y tế không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu mà phải được bảo đảm bằng cả chuẩn mực nghề nghiệp và sự tuân thủ pháp luật. Nghĩa là yêu cầu dành cho cả hai phía. Người thầy thuốc phải xứng đáng với sự tôn trọng mà xã hội dành cho mình. Và xã hội phải xứng đáng với sự cống hiến mà người thầy thuốc đã trao đi. Đó mới là tinh thần hai chiều mà Nghị quyết 80 hướng tới khi nói về xây dựng môi trường văn hóa.

Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2 hàng năm không nên chỉ là dịp tặng hoa và phát biểu. Đây là lúc mỗi người tự hỏi mình đã đối xử với đội ngũ áo trắng như thế nào. Là lúc truyền thông kể nhiều hơn câu chuyện của những bác sĩ thức trắng đêm giao thừa để cứu người, của những điều dưỡng bị đâm mà khi tỉnh dậy vẫn hỏi thăm bệnh nhân. Là lúc nhà trường dạy trẻ rằng bệnh viện là nơi cần sự yên tĩnh và tôn trọng, không phải nơi để la hét hay đe dọa...

Nếu văn hóa là thước đo của một dân tộc thì cách chúng ta đối xử với người chăm sóc sức khỏe cho mình chính là một trong những thước đo trung thực nhất. Người thầy thuốc xứng đáng được vinh danh không chỉ vào ngày 27/2 mà bằng cách xã hội đối xử với họ trong 364 ngày còn lại.

×