Nghịch lý ngành lúa gạo: Giá gạo đã "ấm" lên, nông dân và doanh nghiệp vẫn mỏi mắt chờ lãi

Giá gạo "ấm" lên nhưng lòng người chưa vui

Từ đầu tháng 4 đến nay, thị trường gạo thế giới bắt đầu chứng kiến những tín hiệu khởi sắc sau một thời gian dài trầm lắng. Theo số liệu từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo xuất khẩu của nước ta liên tục tăng mạnh.

Cụ thể, gạo thơm 5% tấm đã tăng vọt thêm khoảng 55 USD, chạm mốc 500 USD/tấn; trong khi gạo Jasmine cũng tăng thêm 32 USD, lên mức 469 USD/tấn – mức cao nhất trong vòng gần một năm trở lại đây.

Không chỉ Việt Nam, giá gạo của đối thủ cạnh tranh lớn là Thái Lan cũng ghi nhận xu hướng tăng tương tự.

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), các doanh nghiệp cho biết nhu cầu từ các thị trường truyền thống như Philippines và Trung Quốc đang rất cao. Tuy nhiên, trái ngược với sự sôi động của thị trường, một nghịch lý đang hiện hữu: giá gạo tăng nhưng cả người trực tiếp sản xuất lẫn đơn vị xuất khẩu đều không thu được lợi nhuận tương xứng.

Ghi nhận thực tế tại An Giang – địa phương trọng điểm về lúa gạo, ông Nguyễn Hồng Phương, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX nông nghiệp Đường Gỗ Lộ (xã Long Thạnh) cho biết, đơn vị vừa thu hoạch xong vụ Đông Xuân 2025-2026.

Với những hộ thu hoạch đầu vụ, dù canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp, nhưng do giá lúa lúc đó giảm sâu, cộng với chi phí phân bón, xăng dầu và tiền điện tăng nhanh nên lợi nhuận rất thấp. Ngay cả khi giá lúa hiện đã nhích lên (lúa DS1 dao động từ 6.000 – 7.200 đồng/kg tùy loại), mức giá này vẫn thấp hơn cùng kỳ năm ngoái từ 300 – 500 đồng/kg.

Nỗi lo "bão giá" vật tư còn khiến nhiều HTX phải thay đổi kế hoạch sản xuất. Để giảm chi phí bơm tưới và tránh nắng nóng gay gắt, HTX Đường Gỗ Lộ và HTX Bình Thành (Thoại Sơn) đã quyết định lùi lịch xuống giống vụ Hè Thu đến khi có mưa đầu mùa. Ông Nguyễn Thanh Giang, Giám đốc HTX Bình Thành chia sẻ: “Đối với những hộ thuê đất làm, coi như huề vốn hoặc lỗ dù vụ Đông Xuân này trúng mùa”.

Điểm nghẽn từ hạ tầng và chuỗi giá trị lỏng lẻo

Không chỉ nông dân "khó chồng khó", các doanh nghiệp xuất khẩu cũng đang phải "liệu cơm gắp mắm" trước những biến động của thị trường.

Ông Phạm Hoàng Nhân, Giám đốc chi nhánh Công ty TNHH TMDV XNK Tường Nguyên (Đồng Tháp) cho biết, dù hợp đồng cũ có lợi nhuận ổn định, nhưng với các đơn hàng mới, doanh nghiệp chưa dám ký kết vì giá lúa biến đổi quá nhanh.

Đáng chú ý, theo ông Nhân, thị trường đang xảy ra tình trạng lệch pha cung - cầu. Trong khi khách hàng châu Phi, Philippines cần gạo 5451, thì thị trường trong nước lại chủ yếu là gạo Đài Thơm. Điều này buộc doanh nghiệp phải sang Campuchia thu mua với giá cao để kịp đơn hàng, dẫn đến rủi ro thua lỗ nếu không tính toán kỹ.

Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SX TM Phước Thành IV (Vĩnh Long), cho biết, chi phí vận chuyển từ cánh đồng về nhà máy đã tăng từ 20-30% do giá xăng dầu leo thang, thậm chí cước tàu biển đi châu Phi còn tăng gấp đôi, gấp ba, những biến số mà doanh nghiệp gần như không thể lường trước. “Trước thực tế đó các đơn hàng của công ty vẫn có lời nhưng rất thấp”, ông Thành chia sẻ.

Phân tích về thực trạng này, bà Nguyễn Duy Linh Thảo, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh An Giang, chỉ ra rằng chi phí đầu vào mang tính liên thông cao, trong đó năng lượng (xăng dầu, điện) là yếu tố dẫn truyền chi phí trực tiếp đến cơ giới hóa và vận chuyển. Bên cạnh đó, hạ tầng năng lượng tại nhiều khu vực chưa đồng bộ, lưới điện còn tình trạng quá tải vào cao điểm bơm nước, sấy lúa, gây nghẽn quá trình hiện đại hóa.

Đặc biệt, chuỗi giá trị lúa gạo hiện nay vẫn phát triển thiếu bền vững. Sản xuất vẫn còn manh mún, liên kết giữa "4 nhà" (nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nông) chưa chặt chẽ. Việc phần lớn sản phẩm tiêu thụ qua trung gian khiến chi phí đội lên nhưng giá trị gia tăng lại thấp, đẩy rủi ro về phía người nông dân.

Khát vọng nâng tầm lúa gạo: Cần những "cú hích" mạnh mẽ

Để tháo gỡ những nút thắt này, ngành Công Thương và các cấp lãnh đạo tỉnh An Giang đã đề ra những chiến lược cụ thể nhằm chuyển dịch từ tư duy sản xuất số lượng sang phát triển giá trị.

Ông Ngô Công Thức, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang chỉ đạo quyết liệt các sở ngành nhằm đảm bảo mục tiêu tăng trưởng nông nghiệp năm 2026 đạt 3,98%. Trong đó, trọng tâm là triển khai Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp, phấn đấu đạt 183.000ha trong năm nay.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, một giải pháp căn cơ khác là ngành nông nghiệp tỉnh cần tham mưu lộ trình chuyển đổi từ trạm bơm dầu sang trạm bơm điện để tối ưu hóa chi phí sản xuất cho bà con.

Đối với ngành Tài chính, tập trung nghiên cứu, tham mưu các cơ chế, chính sách thúc đẩy kinh tế tập thể; tranh thủ nguồn vốn Trung ương để đầu tư hạ tầng thiết yếu cho các HTX nông nghiệp.

Đối với ngành Công Thương, theo dõi sát diễn biến thị trường; kịp thời cung cấp thông tin về giá cả nông sản, vật tư nông nghiệp (xăng dầu, phân bón) để ngành Nông nghiệp và địa phương chủ động phương án sản xuất; tăng cường công tác quản lý thị trường, kiểm tra chuyên ngành; xử lý nghiêm các hành vi đầu cơ, găm hàng, đẩy giá vật tư nông nghiệp lên cao bất hợp lý.

Về phía ngành Công Thương, bà Nguyễn Duy Linh Thảo cho biết, các giải pháp được tập trung vào việc đảm bảo an ninh năng lượng và minh bạch hóa thị trường vật tư. Việc nâng cao năng lực điều hành nguồn cung xăng dầu theo mùa vụ và đầu tư nâng cấp lưới điện cho vùng sản xuất là ưu tiên hàng đầu. Đồng thời, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý thị trường để cung cấp thông tin giá cả kịp thời, giúp người dân và doanh nghiệp không còn bị động trước những đợt "sóng" của thị trường.

Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh An Giang cũng kiến nghị Bộ Công Thương cần linh hoạt trong điều tiết xăng dầu và hỗ trợ đầu tư hạ tầng năng lượng phục vụ chế biến nông sản.

Đối với doanh nghiệp, cần chủ động hơn trong việc liên kết sản xuất – tiêu thụ, đầu tư vào chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ xuất khẩu thô. Đối với cơ quan quản lý cần xây dựng các hợp đồng mẫu trong liên kết sản xuất để đảm bảo tính pháp lý, hài hòa lợi ích và chia sẻ rủi ro giữa nông dân và doanh nghiệp.

Nghịch lý giá gạo tăng nhưng lãi thấp chỉ có thể được giải quyết khi chúng ta nhìn nhận lúa gạo không chỉ là một mặt hàng nông sản mà là một chuỗi giá trị công nghiệp toàn diện. Việc chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang kiến tạo và điều phối sẽ là chìa khóa để ngành lúa gạo miền Tây phát triển bền vững, giúp người nông dân thực sự sống khỏe trên mảnh ruộng của mình.

×